Dołącz do czytelników
Brak wyników

Terapia neurotaktylna dr Svetlany MasgutoveJ - część 2

Artykuły z czasopisma | 6 lipca 2018 | NR 89
527

Dotyk stanowi źródło bodźców mających ogromny wpływ na integrację sensomotoryczną oraz rozwój i funkcjonowanie mózgu. W metodzie dr Svetlany Masgutovej przyjmuje się, że jest on jednym z głównych źródeł wrażeń modulujących pracę ośrodkowego układu nerwowego.

W artykule omówiono rolę układu dotykowego i proprioceptywnego w kształtowaniu świadomości ciała, rozwoju małej i dużej motoryki, praksji, mowy i dyskryminacji wzrokowej oraz ich znaczenie dla bezpieczeństwa emocjonalnego dziecka. W ramach przybliżenia czytelnikom zasad terapii neurotaktylnej przedstawiono także ćwiczenia z zakresu technik tylnej powierzchni ciała.

Mózg czerpie wszelkie informacje z otaczającego świata poprzez wysoce wyspecjalizowane systemy sensoryczne. Ich prawidłowe funkcjonowanie zależy od właściwej percepcji oraz adekwatnych reakcji na informacje docierające do mózgu, który tworzy wielowymiarowy obraz tego, co dzieje się wokół nas. Mózg uczy się odbierać informacje zmysłem wzroku, słuchu, dotyku, węchu i smaku oraz specjalnym zmysłem, który rejestruje ruch i siłę grawitacji – systemem przedsionkowym. Zmysł dotyku jest najbardziej pierwotnym zmysłem i funkcjonuje w dwóch wymiarach – w ramach czucia powierzchniowego i głębokiego, związanego z naciskiem na mięśnie i stawy (propriocepcja) [1].

POLECAMY

Dotyk to potężne źródło bodźców mających ogromny wpływ na integrację sensomotoryczną oraz rozwój i funkcjonowanie mózgu.

W metodzie dr Svetlany Masgutovej przyjmuje się, że zmysł dotyku jest jednym z głównych źródeł wrażeń modulujących pracę ośrodkowego układu nerwowego. W ścisłym związku ze zmysłem dotyku pozostaje zmysł propriocepcji. Termin ten oznacza odbieranie bodźców związanych z ruchem i położeniem ciała poprzez receptory czucia głębokiego. Czucie pozycji oraz ruchu w przestrzeni przez ludzkie ciało zostało po raz pierwszy opisane w 1557 r. przez włoskiego lekarza i filozofa Juliusza Cezara Scaligera, który zjawisko to zdefiniował jako „czucie ruchu”. Znacznie później, w 1826 r. Charles Bell podjął zagadnienie „czucia mięśniowego”, a w 1880 r. Henry Charlton Bastian zaproponował zmianę terminu na „kinestezję”. Niekwestionowanym ojcem propriocepcji jest Charles Scott Sherrington, według którego proprioceptory to wyspecjalizowane komórki zlokalizowane w ścięgnach, więzadłach, skórze, mięśniach, odpowiedzialne za odbieranie wrażeń będących „czystą formą świadomości ruchu i zajmowania przestrzeni”, leżących poza naszym wzrokiem i świadomością. Ich istnienie Sherrington uznał za „sekretny szósty zmysł ciała ludzkiego” [2–5].

Propriocepcja pozwala na dokładne określenie ułożenia poszczególnych segmentów i części naszego ciała w przestrzeni oraz rozpoznawanie ich wzajemnego przemieszczania się. Odnosi się do informacji sensorycznych powodowanych przez kurczenie się i rozciąganie mięśni, ścięgien oraz ucisk na stawy. Dzięki propriocepcji, czyli czuciu głębokiemu, można bez kontroli wzroku dokładnie wyczuć, jak rozciągnięte i napięte są nasze mięśnie, stwierdzić, w jakiej pozycji aktualnie znajdują się segmenty naszych kończyn oraz poszczególne stawy. Ważną funkcją tego układu jest pomoc w modulacji poziomu pobudzenia całego systemu nerwowego. Bodźce płynące z głębokiego ucisku są rejestrowane i przetwarzane w systemie limbicznym (reakcje emocjonalne), hipokampie (pamięć) i w tworze siatkowatym (filtrowanie informacji), a działanie neuroprzekaźników noradrenaliny, adrenaliny i serotoniny jest związane z tymi strukturami. W efekcie wrażenia propriocepcji mogą stymulować produkcję neuroprzekaźników modulujących poziom pobudzenia, który będzie przejawiał się w formie właściwego – lub nie – poziomu aktywności ruchowej i uwagi. Wrażenia głębokiego ucisku docierają również do móżdżku, który w części zbudowany jest z komórek Purkinjego (produkujących GABA – przekaźnik odpowiedzialny za hamowanie aktywności mózgu) i komórek ziarnistych odpowiedzialnych m.in. za produkcję glutaminianu, będącego głównym przekaźnikiem aktywizującym mózg [1, 6].

Układy dotykowy i propriocepcji ściśle ze sobą współpracują, dlatego niektóre z ich funkcji pokrywają się ze sobą, a zaliczają się do nich: 

  • świadomość ciała, 
  • kontrola motoryczna i posturalna, 
  • ocena ruchu, 
  • programowanie i planowanie motoryczne, 
  • dyskryminacja wzrokowa, 
  • funkcje językowe, 
  • bezpieczeństwo emocjonalne [6].

Świadomość ciała

U dzieci bez deficytów w obrębie funkcjonowania układu dotykowego i proprioceptywnego rozwija się prawidłowy obraz ciała. Sprawnie pracujące receptory pobudzane przez ruch i dotyk zgodnie ze swoimi funkcjami przenoszą adekwatną informację do mózgu i poprzez naturalną aktywność rozwija się prawidłowa mapa somatosensoryczna. Schemat ciała jest wynikiem syntezy wrażeń dotykowych, przedsionkowych, proprioceptywnych, wzrokowych i słuchowych. Dzięki dobrej świadomości ciała dziecko może poruszać się płynnie i swobodnie. Prawidłowe poczucie swojego ciała wiąże się z dobrą percepcją przestrzeni poza nim. Kiedy świadomość ciała jest zaburzona, dziecko może być nieświadome pozycji swojego ciała i jego poszczególnych części. Nie potrafi zlokalizować miejsca stymulacji dotykowej na swojej skórze oraz może mylnie interpretować bodźce [6, 7].

Kontrola motoryczna, posturalna i ocena ruchu

Propriocepcja i dotyk dostarczają układowi nerwowemu informacji z zakresu dużej i małej motoryki niezbędnych do prawidłowego kierowania ruchami oraz ułatwiają stabilizację ciała podczas wykonywania różnych czynności. Pomagają również wyczuć, jakie napięcie mięśni potrzebne jest np. do chwytania, trzymania i podnoszenia przedmiotów oraz z jaką siłą należy wykonać te czynności. Każdy ruch wymaga prawidłowego napięcia mięśniowego, płynnej koordynacji pracy dużych mięśni i dobrego poczucia ciała. Kontrola nad motoryką małą umożliwia używanie mięśni palców rąk i stóp, języka, jamy ustnej i warg w celu wykonywania precyzyjnych czynności i rozwija się na bazie motoryki dużej. Dziecko z zaburzeniami w obrębie układu dotykowego i proprioceptywnego nie rozwija prawidłowego napięcia mięśniowego, brakuje mu stabilności, a jego umiejętności związane z motoryką dużą mogą być opóźnione lub słabo rozwinięte. Z powodu nadwrażliwości dotykowej dzieci często unikają używania rąk, przez co mają trudności z opanowaniem wielu czynności codziennych (posługiwanie się sztućcami, wiązanie sznurowadeł itp.). U dzieci z podwrażliwością dotykową sprawność manualna rąk również nie rozwija się prawidłowo. Ręce, szczególnie opuszki palców, charakteryzują się dużą gęstością receptorów. Przeważają tu receptory o małych polach recepcyjnych i szybko adaptujące się, dzięki czemu ręce mają dużą wrażliwość i zdolność do dokładnego rozróżniania blisko położonych bodźców. Reprezentacja rąk w korze somatosensorycznej jest duża. Dziecko, wycofując się z dotykania i używania rąk, pozbawia receptory stymulacji i ogranicza liczbę informacji sensorycznych dopływających do mózgu. Dzięki informacji dotykowej dzieci poznają świat i rozwijają się. Ich układ nerwowy potrzebuje stymulacji, a sprawność manualna rąk przekłada się na rozwój poznawczy i komunikację. Brak bodźców dotykowych powoduje, że obniża się poziom funkcjonowania ruchowego, psychicznego i poznawczego [6, 7].

Planowanie motoryczne (praksja)

Jest to umiejętność zaplanowania i wykonania nowej, wcześniej niećwiczonej umiejętności. Rozwija się w procesie interakcji między dzieckiem a środowiskiem i stanowi odbicie jakości procesów sensorycznych. Praksja obejmuje trzy komponenty: pomysł, plan działania i wykonanie. Zależy od właściwego rozpoznawania i przetwarzania bodźców dotykowych, dobrego poczucia ciała i dobrej pracy zmysłu równowagi. Dziecko poruszające się niepewnie będzie miało trudność z planowaniem i organizowaniem działań. Zaburzone czucie proprioceptywne ciała i brak koordynacji ruchowej mogą spowodować, że nie podejmie czynności, które ćwiczyłyby jego sprawność i praksję. Dziecko wycofujące się z działania z powodu unikania nieprzyjemnych dla niego wrażeń płynących z kontaktu z przedmiotami nie będzie sięgać, łapać czy manipulować, co w konsekwencji będzie prowadzić do nieharmonijnego rozwoju. Czasami dzieci, aby zapewnić mózgowi oraz zmysłom równowagi i propriocepcji niezbędną stymulację, wielokrotnie powtarzają te same, bezpieczne w ocenie ich układu nerwowego ruchy lub wielokrotnie dotykają tych powierzchni i faktur, które dostarczają im kojących wrażeń dotykowych [6, 7].

Dyskryminacja wzrokowa

Układ dotykowy i proprioceptywny odgrywają ważną rolę w uczeniu się przez mózg interpretowania tego, co widzą oczy. Badania wskazują, że w obrębie pnia mózgu i wzgórza dochodzi do integracji informacji wzrokowych z bodźcami dotykowymi i proprioceptywnymi.

Pionierskie badania R. Held i A. Hein w 1963 r. wykazały ważną współzależność rozwoju percepcji wzrokowej od czynnego ruchu.

Zaobserwowali oni, że właściwe widzenie rozwija się nie tylko dzięki prawidłowemu opracowaniu bodźców wzrokowych, lecz także dzięki integrowaniu ich z informacjami o ruchu pochodzącymi z mięśni i z receptorów układu przedsionkowego mieszczących się w uchu.

Badania wskazują również na integrację informacji pochodzących z dotyku z informacjami wzrokowymi. Integracja ta pozwala na wizualizację kształtu i struktury przedmiotów. System nerwowy często łączy ze sobą wzrokowe i dotykowe informacje o właściwościach obiektu. Taka percepcja jest znacznie bardziej precyzyjna niż w sytuacji, gdy właściwości obiektów są poznawane tylko na podstawie informacji dotykowych lub tylko wzrokowych [1, 6, 7].

Mowa

Niemowlęta kontaktują się ze światem zewnętrznym i innymi ludźmi przede wszystkim za pomocą dotyku. Otrzymując i dając dotyk, słyszą komentarze opiekunów na temat tego, co robią i czego dotykają. W ten sposób słowa zaczynają być kojarzone z działaniem, częściami ciała, przedmiotami, miejscami, ludźmi i emocjami. Mowa umożliwia uczenie się i integrację dziecka ze społeczeństwem. Ta wczesna komunikacja zależy od właściwego odbierania wrażeń dotykowych przez dziecko i nadawania im prawidłowego znaczenia. Kluczowe w tej sytuacji jest prawidłowe napięcie mięśniowe całego ciała, umożliwiające rozwój stabilizacji tułowia, barków i szyi, co pozwala także na stabilizację szczęki oraz daje możliwość jej swobodnych ruchów oraz pracy języka. Układ proprioceptywny odgrywa tu znaczącą rolę, jeśli doświadczenia dotykowe dziecka są ograniczone lub niewłaściwie interpretowane przez mózg, rozwój mowy nie będzie przebiegał w sposób prawidłowy [6, 10].

Bezpieczeństwo emocjonalne

Od chwili narodzin, a nawet znacznie wcześniej, rozwija się między matką i dzieckiem komunikacja bez słów – na poziomie wzajemnego odczuwania, a dotyk tę więź tylko wzmacnia. Gdy dziecko prawidłowo odbiera bodźce dotykowe, uczy się, że dotyk, przytulenie, bliskość drugiej osoby są bezpieczne i przyjemne. Kochający dotyk matki uspokaja, odpręża i pozwala dziecku poczuć zadowolenie i radość.

Matka, przytulając dziecko, przekazuje mu swoje uczucia i emocje, ucząc je w ten sposób, że dotyk jest sposobem wyrażania swojego świata wewnętrznego. Bliska fizyczna więź z opiekunami stanowi bazę dla przyszłych relacji osobistych i jest podstawą rozwoju empatii. 
Jeśli dziecko ma zaburzenia dotykowe, nawiązanie bliskiej, ciepłej więzi może być niezwykle trudne. Dziecko z nadwrażliwością dotykową może odbierać dotyk jako nieprzyjemny i unikać go, a otaczający je świat traktować jako stale zagrażający i atakujący nieadekwatnie rozumianymi bodźcami.

Dziecko podwrażliwe może nie zauważać pozytywnych doznań płynących z dotyku i lekceważyć go. Mózg dziecka z podwrażliwością dotykową nie będzie otrzymywał dostatecznej ilości bodźców, co w rezultacie może doprowadzić do ich poszukiwania i dostarczania sobie ich w sposób dziwny i niezrozumiały dla otoczenia [6, 8].

Kroki terapii neurotaktylnej według dr Svetlany Masgutovej

Techniki tylnej powierzchni ciała

Dziecko lub osoba ćwicząca w pozycji leżenia przodem, głowa odwrócona na bok, kończyny górne wzdłuż tułowia, kończyny dolne wyprostowane.

Proprioceptywne przegłaskanie: aktywizacja tylnej powierzchni tułowia, kończyn górnych oraz kończyn dolnych.

ĆWICZENIE 1.

A. Kończyny górne (zdj. 1–4)
Terapeuta powinien położyć swoje ręce płasko w obszarze pomiędzy łopatkami a kręgosłupem pacjenta, a następnie płynnym ruchem, z symetrycznych dociskiem 
przesuwać dłonie w stronę barków i wzdłuż kończyn górnych, aż do końca palców dłoni. Należy zastosować chwyt obejmujący powyżej stawów nadgarstkowych i wykonać symetryczne, lekkie rozciąganie w dół, po czym utrzymać...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy