Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat miesiąca

26 stycznia 2018

NR 83 (Maj 2017)

Wprowadzenie do metody dr Svetlany Masgutovej
Neurosensomotoryczna integracja odruchów

0 298

Początki powstania autorskiej metody dr Svetlany Masgutovej (Masgutova neurosensorimotor reflex integration – MNRI®) sięgają roku 1989. W latach 1975–1980, kiedy była studentką psychologii, jej głównym polem zainteresowań były odruchy, ich rozwój oraz dojrzewanie. Fascynacja ta\ przełożyła się bezpośrednio na temat pracy dyplomowej Odruchy bezwarunkowe, nieświadome procesy i osobowości. Swoją wiedzę rozwijała, studiując publikacje pionierów z zakresu rozwoju odruchów: I. Sechenova, J. Konorskiego, C. Sherringtona, L. Wygotskiego, I. Pavlova oraz N. Bernsteina.

Kluczowy wpływ na karierę zawodową dr Svetlany Masgutovej miała praca kliniczna z ofiarami ewakuowanymi z obszaru katastrofy nuklearnej w Czarnobylu (1986), konfliktu w Baku (1990–1991), wojny w Czeczenii (1996–1999), konfliktu w Izraelu (2001–2005) i tragicznych wydarzeń w Newtown w stanie Connecticut (strzelanina w szkole 4 grudnia 2012 r.). Praca z ofiarami cierpiącymi na zaburzenia psychosomatyczne ukierunkowała jej pracę na stworzenie jak najbardziej efektywnych metod radzenia sobie ze stresem pourazowym oraz zadecydowały o jej dalszej działalności.

W efekcie wycieku gazu 4 czerwca 1989 r. doszło do eksplozji dwóch pociągów na trasie Kolei Transsyberyjskiej w pobliżu Ufy (góry Ural). Temperatura w centrum wybuchu osiągała tak ekstremalną wartość, że część ludzi zostało spopielonych. Nad miejscem katastrofy wznosił się słup dymu, który można było dostrzec z odległości 100 km. Eksplozja objęła obszar o powierzchni 2,5 km2, niszcząc 350 m torów kolejowych, 17 km linii trakcyjnych i 38 wagonów, które zostały zmiażdżone przez powstałą falę uderzeniową. Ponad 500 ludzi zostało zabitych, a pozostałych 600 było w bardzo ciężkim stanie, w tym spora grupa dzieci. Wraz ze specjalistami z Rosji, Niemiec i Wielkiej Brytanii dr Masgutova poświęciła cały swój czas oraz posiadaną wiedzę, aby pomagać ocalonym. Pracowała z ponad setką dzieci, które cierpiały z powodu uszkodzeń ciała, ciężkich oparzeń oraz traumy emocjonalnej. Obserwując oddziały szpitalne, gdzie wówczas panował totalny chaos i niewyobrażalne cierpienie, zdała sobie sprawę, że tradycyjne podejście psychoterapeutyczne nie odniesie zamierzonego efektu. Doktor Masgutova zastosowała w praktyce posiadaną wiedzę z zakresu neurofizjologii odruchów i pourazowych procesów emocjonalnych. To pionierskie i kompleksowe podejście okazało się wielkim sukcesem. Na przestrzeni lat stworzyła wiele placówek, w których terapeuci pracują jej autorską metodą, np. Międzynarodowy Instytut dr Svetlany Masgutovej w Warszawie oraz we Wrocławiu. Na stałe przebywa w USA, gdzie stoi na czele Svetlana Masgutova Educational Institute (Orlando, Floryda). Jest czynnym wykładowcą programów MNRI® w Polsce, Rosji, Niemczech, Francji, Holandii, Austrii, Szwecji, Danii, Belgii, Szwajcarii, USA, Kanadzie, Australii i Azji (Indonezja, Indie). Listę programów terapeutycznych dr Masgutovej przedstawia tab. 1 [1].

Metoda dr Svetlany Masgutovej jest skierowana do osób z wyzwaniami rozwojowymi w celu optymalizacji ich funkcjonowania – zarówno fizycznego, jak i psychicznego. Głównym celem jest wsparcie procesu integracji schematów odruchów w ramach połączenia pracy układów sensorycznego oraz motorycznego, optymalnej wydajności pracy mózgu dla zabezpieczenia naturalnych mechanizmów oraz optymalizacji fizjologicznych podstaw neurorozwoju ze szczególnym uwzględnieniem stanu stresu pourazowego oraz obecności neurodeficytów.

Założeniem metody jest usprawnianie zaburzonych schematów odruchów uniemożliwiających harmonijny rozwój integracji sensomotorycznej oraz motoryki kontrolowanej pacjenta. Praca terapeutyczna z zaburzonymi schematami odruchów jest ukierunkowana na następujące poziomy integracji:

  • sensomotoryczny – dla zabezpieczenia odpowiedniego neurologicznego funkcjonowania konkretnego „koła odruchowego”,
  • schematów odruchów na poziomie ich biomechaniki i funkcji obronnych,
  • schematów odruchów z motoryką intencjonalną i nawykami,
  • sfery ruchowej i procesów poznawczych [2, 3].

Efekty pracy z osobami z wyzwaniami w rozwoju psychomotorycznym jednoznacznie wskazują na ogromne znaczenie i ważność wykorzystywania właściwych technik korekcji dysfunkcji na poziomie motoryki pierwotnej i schematów odruchów. Metoda MNRI® może być olbrzymim wsparciem w kształtowaniu się nowych możliwości rozwoju dla dzieci, i dorosłych. Stosowane techniki są naturalnymi, bezpiecznymi procedurami, które mogą być łatwo przyswojone przez rodziców dzieci z deficytami rozwojowymi, dorosłych i profesjonalistów na co dzień zajmujących się terapią, stanowią również doskonałe uzupełnienie innych form terapii.

Tab. 1. Programy wchodzące w skład metody MNRI® (Masgutova neurosensorimotor reflex integration)

MNRI®: Integracja schematów odruchów dynamicznych i posturalnych

MNRI®: Integracja odruchów ustno-twarzowych

MNRI®: Neurotaktylna integracja odruchów

MNRI®: Integracja ruchów archetypowych i rozwój motoryczno-poznawczy

MNRI®: Integracja schematów odruchów wzrokowych i słuchowych

MNRI®: Integracja schematów odruchów stałych

MNRI®: Repatterning i integracja odruchów dysfunkcjonalnych i patologicznych

MNRI®: Neurostrukturalna integracja odruchów

MNRI®: Integracja odruchów oraz postępowanie z zespołem stresu pourazowego

MNRI®: Integracja odruchów układu oddechowego

MNRI®: Integracja odruchów dla regulacji hormonów stresu

Odruchy, które przedstawiają reakcję motoryczną zwrotną na określony bodziec, są genetycznym programem czuciowo-ruchowym każdego człowieka, który służy mechanizmom obronnym. Odruchy pojawiają się w okresie prenatalnym i po urodzeniu, następnie rozwijają się i dojrzewają, aby w odpowiednim czasie ulec zintegrowaniu i podporządkowaniu kontrolowanej motoryce oraz wyższym funkcjom psychicznym. Koncepcja integracji schematów odruchów wspiera proces usprawniania poprzez pierwotne schematy ruchowe, które stanowią naturalne, genetycznie zaprogramowane wewnętrzne zasoby człowieka [3–6].

Czynności odruchowe, opisane przez Pavlova (1861) oraz Sherringtona na początku XX w., są jednostką funkcjonalną (łuk odruchowy), w skład której wchodzą następujące elementy:

  • receptor, który rejestruje bodźce oraz przetwarza je do postaci potencjału czynnościowego,
  • droga aferentna (doprowadzająca) składająca się z neuronu czuciowego, który przewodzi potencjał czynnościowy do układu nerwowego,
  • ośrodek odruchowy, w którym sygnały z receptora mogą ulec modyfikacji (stłumieniu bądź spotęgowaniu) przez sygnały z innych receptorów oraz obszarów układu nerwowego, zanim zostaną przekazane do efektorów,
  • droga eferentna (odprowadzająca) składająca się z neuronów opuszczających ośrodkowy układ nerwowy, która przewodzi potencjał czynnościowy do części ciała wykonującej reakcję,
  • efektor – jest reagującym (wykonawczym) mięśniem, grupą mięśni bądź gruczołów [7].

Jedną z funkcji receptora jest obniżanie progu dla specyficznego typu bodźca przy jednoczesnym podwyższaniu go dla pozostałych, co w efekcie sprawia, że odruchy stają się reakcjami na określone rodzaje stymulacji. Ponieważ odruchy są w dużej mierze przekazywane nieświadomie, dostarczają informacji dotyczącej koordynacji układu nerwowego w sposób wolny od psychiki [8]. Metoda MNRI® bazuje na koncepcji trzech składowych koła odruchowego: stymulacji sensorycznej i rozpoznania bodźca przez układ zmysłów, przetwarzania informacji w mózgu i jego percepcji oraz reakcji motorycznej (ruchowej) zwrotnej na bodziec zmysłowy i proponuje sposoby integracji każdego z elementów koła odruchowego w formie konkretnych ćwiczeń.

Każdy człowiek ma system ruchów pierwotnych i odruchów danych jako program wrodzony. Odruch jest automatyczną reakcją układu ciało – mózg na bodziec zmysłowy lub proprioreceptywny. W definicji odruchu bierze się pod uwagę koncepcję uwarunkowanego i nieuwarunkowanego działania układu nerwowego, zaprezentowaną przez rosyjskich fizjologów I.P. Pavlova, I.M. Sechenova, A.A. Uhtomskiego, N.A. Bernsteina i P.K. Anokhina. Odruch ilustruje ogólną zdolność organizmu do reagowania na bodziec. Bodziec może być dostarczony ze środowiska zewnętrznego (dźwięk, światło, dotyk, zapach) lub z wewnętrznego środowiska człowieka (zmiana składu chemicznego krwi, podrażnienie organów wewnętrznych itp.). Odpowiedzią na każdy bodziec jest napięcie mięśniowe, które powoduje reakcje ruchowe (lub pracę gruczołów). Z drugiej strony odruchy mogą być uważane za pewien rodzaj „programu” pierwotnych ruchów i działań, które pozwalają organizmowi przetrwać w określonych warunkach – są to wrodzone odruchy bezwarunkowe [9–12].

Ocenę integracji schematów odruchów można wykorzystać do rozpoznania oznak prawidłowego rozwoju oraz niedojrzałości funkcjonalnej ośrodkowego układu nerwowego. Wiele odruchów jest badanych zaraz po urodzeniu jako część neurologicznej oceny noworodka, lecz rzadko takie testy przeprowadzane są w późniejszym czasie. Diagnoza odruchów może posłużyć ocenie w późniejszych etapach rozwoju, chociażby dzieci w wieku szkolnym czy starszej młodzieży. Ocena może stanowić swoisty drogowskaz dotyczący rodzaju oraz poziomu interwencji terapeutycznej, a z drugiej strony narzędzie kontrolujące postępy.

W wyniku różnych przyczyn, w życiu płodowym, podczas narodzin lub w późniejszych etapach w życiu, dziecko/osoba dorosła może doświadczyć urazów, które mogą wpłynąć na zdolność adekwatnego wykorzystania mechanizmów obronnych i rozwojowych możliwości schematów odruchów. Sytuacja stresowa może wywołać u osoby zatrzymanie lub cofnięcie do etapu aktywności wczesnych odruchów niemowlęcych. Również silne sytuacje stresowe mogą aktywować działanie odruchów dysfunkcjonalnych i patologicznych. Dysfunkcjonalny odruch to taki, który jest w stanie „negatywnego przetrwania” i sensoryczno-motorycznej dezintegracji. Sytuacja taka ma miejsce, gdy przetwarzanie sensoryczne jest błędne i reakcja motoryczna nie funkcjonuje zgodnie z naturalnym biomechanicznym schematem. Taki odruch zaburza program działania osoby na innych poziomach – motorycznym, zachowawczym, emocjonalnym i w sferze poznawczej. Może powodować pasywność sfery sensorycznej lub nadaktywną reakcję walki i ucieczki, doprowadzając w efekcie do niestabilności emocjonalnej i słabej regulacji zachowania. Dysfunkcyjne odruchy obciążają pracę tyłomózgowia, prowadząc do nieadekwatności reakcji obronnych i powodując zaburzenia, niejednokrotnie regresję w funkcjonowaniu i rozwoju, blokując tym samym możliwości, jakie daje naturalny dostęp funkcji kory mózgowej, m.in. analityczny sposób myślenia, programowanie działań, kontrola wzrokowa, ruchowa, słuchowa. Problemy rozwojowe – motoryczne, zaburzenia przetwarzania sensorycznego i słabe dojrzewanie ośrodkowego układu nerwowego – pozbawiają rzeczywistych możliwości i powodują w codziennym życiu niepotrzebny stres [9, 10].

Patologiczny odruch jest nieprawidłową odpowiedzią motoryczną na stymulację sensoryczną w schemacie odruchu i jest niezdolny do działania rozwojowego oraz nie ma możliwości przejścia do stanu bardziej dojrzałego, „działa” przeciwko własnemu rozwojowi, dojrzewaniu i integracji z innymi umiejętnościami [11, 12].

Układ ruchowy niemowlęcia i dziecka oraz jego predyspozycje do rozwoju motoryki świadomej w późniejszym okresie życia jest zaprogramowany przez naturę. To proces złożony i wielokierunkowy. Opóźnienie w rozwoju lub dysfunkcja któregokolwiek z komponentów układu ruchowego wpływa na przetwarzanie bodźców sensorycznych i może spowodować opóźnienie rozwoju psychoruchowego, a co za tym idzie – nawyków i umiejętności motorycznych, świadomości kinestetycznej dziecka, sfery motywacyjnej, emocjonalnej oraz poznawczej. W związku z tym tak ważna jest wiedza na temat motoryki pierwotnej i tworzenie odpowiednich programów wczesnej interwencji dla zabezpieczenia ogólnego rozwoju dziecka. Interwencja ta powinna odpowiadać naturalnemu rozwojowi dziecka, a przy tym musi być dostosowana do wieku i poziomu neurorozwoju. Programy MNRI® mają na celu aktywizację naturalnych zasobów ruchowych – ruchów pierwotnych i odruchów, które są charakterystyczne dla wczesnego rozwoju. Łączy on możliwości rozwojowe, stymuluje neuroplastyczność mózgu i układ nerwowy [13–15].

Rozwój człowieka jest procesem złożonym, ma własną strukturę, wzory ruchu oraz mechanizmy stymulujące aktywność mózgu. Podstawowe wzory ruchowe rozwijają się według naturalnych praw neurofizjologii. Każdy odruch dynamiczny i posturalny, jak również schemat ruchu i układ koordynacji ruchowej, pojawiają się w określonym czasie, w którym schemat bazowy jest testowany, poznawany, doskonalony (rozwój schematu odruchu odbywa się podczas trzech faz) i integrowany z układem motorycznym. Każda faza ma swoje konkretne zadanie. Przykładowo, podstawowy schemat/wzorzec odpowiedzialny jest za kodowanie schematu sensoryczno-motorycznego, tworzenie sieci nerwowej przez połączenie specyficznego typu bodźca z funkcjonowaniem psychologicznym i mechanizmami ochronnymi. Faza przejściowa jest ważna w przygotowaniu podstawowego wzorca do dalszych zmian. Warianty odruchu rozwijają się w czasie ostatnich faz i odznaczają się dobrze rozwiniętą siecią nerwową. Proces ten jest gotów wystartować z poziomu ochrony do poziomu włączenia cech odruchów, do poziomu intencjonalnej (kontrolowanej) reakcji lub ruchu. Dynamikę rozwoju schematów odruchu i jego wariantów przedstawia rys. 3 [16].

Zadaniem dojrzałego układu nerwowego jest stanie na straży prawidłowego funkcjonowania schematu odruchu. Poszczególne fazy mają wykreować podstawy do integracji schematów odruchów z umiejętnościami i możliwościami ruchowymi, które stanowią fundament dla nowych umiejętności (np. szkolnych: podstawy czytania, rysowania, pisania i liczenia). Opóźnienie rozwoju odruchów lub ominięcie którejkolwiek fazy ma zawsze niekorzystny wpływ na tworzenie się przyszłych umiejętności. Konsekwencją będzie brak możliwości stworzenia odpowiedniej sieci nerwowej, co spowoduje dysfunkcję lub kompensację, które nigdy nie staną się prawdziwymi schematami i uniemożliwią wsparcie w sytuacjach stresowych czy nieoczekiwanych okresach przejściowych. Dlatego do rozwoju (naturalnego treningu) dojrzewania i integracji ważne jest przejście każdego odruchu przez wszystkie fazy. Takie podejście istotnie różni się od tradycyjnego pojęcia hamowania (inhibicji) „pozostałego”, „cząstkowego” odruchu [16].

Procedura diagnozowania stanu integracji/dezintegracji odruchów oparta jest na charakterystycznych częściach składowych odruchu:

  • zgodności właściwości schematu sensoryczno-motorycznego,
  • kierunku reakcji,
  • odpowiedniego czasu trwania,
  • siły reakcji, poprawnego kierunku w odpowiedzi ruchowej,
  • symetrii w odpowiedzi ruchowej (kończyn lub części tułowia).

Schemat odruchu

Schemat jest koordynacją zespołu reakcji lub ruchów wywołujących stymulację lub reakcję zwrotną układu sensoryczno-motorycznego odruchu.

Kierunek ruchu kończyn lub tułowia podczas zwrotnej reakcji w odruchu. Każdy odruch przedstawia określoną sekwencję reakcji lub ruchów kończących się na postawie albo kontynuowanych przez ruch w określonym kierunku. Postawa ciała i układu mięśniowego służy do tworzenia określonych postaw i ruchów.

Czas trwania i dynamika reakcji odruchowej

Koło odruchowe pracuje w granicach układu zmysłowego, pracy mózgu i odpowiedzi ruchowej. Zwrotna...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy