Dołącz do czytelników
Brak wyników

Wybrane metody fizykalne w terapii owrzodzeń podudzi

Artykuły z czasopisma | 14 grudnia 2017 | NR 60
318

Najczęściej występującymi powikłaniami chorób naczyń krwionośnych są żylaki, obrzęki limfatyczne żylne i owrzodzenia. Owrzodzenia pochodzenia żylnego stanowią aż 80% wszystkich owrzodzeń goleni. Są poważnym problemem społecznym, ekonomicznym i medycznym [1]. W krajach Europy Zachodniej rany odleżynowe dotyczą 0,3–1% populacji, u kobiet występują z przewagą 3:1. Istotny jest fakt, że częstość występowania owrzodzeń goleni wzrasta z wiekiem. Szacuje się, że rany tego typu występują u 6% osób w przedziale wiekowym 65–80 lat [2–5].
 

Rany przewlekłe, w tym owrzodzenia, wciąż są wyzwaniem dla lekarzy i pielęgniarek, ponieważ charakteryzują się złożoną etiologią i wymagają specyficznych działań diagnostycznych i leczniczych. Owrzodzeniom towarzyszy duży dyskomfort, parastezje, kurcze łydek i przewlekły ból w okolicy rany. Leczenie owrzodzeń jest zazwyczaj trudne. Brak możliwości szybkiego zagojenia owrzodzeń goleni wiąże się z izolacją społeczną, długotrwałym cierpieniem i pogorszeniem jakości życia [1, 3]. Poza standardowym leczeniem wciąż poszukuje się nowych, skuteczniejszych metod terapii owrzodzeń. W związku z tym coraz częściej wykorzystywane są metody leczenia fizykalnego jako wspomagające gojenie przewlekłych ran.

Pole magnetyczne niskiej częstotliwości

Badania kliniczne i eksperymentalne wykazały pozytywny wpływ pola magnetycznego na proces gojenia ran [6]. Szczególną wrażliwość na działanie pól magnetycznych wykazuje błona komórkowa – pod wpływem magnetostymulacji może dojść do zmiany rozmieszczenia zlokalizowanych na niej receptorów [6]. Dochodzi również do wzrostu wykorzystania tlenu i aktywizacji oddychania tkankowego [7, 8]. Pole magnetyczne niskiej częstotliwości może korzystnie wpływać na immunokompetentne komórki mające wpływ na mechanizmy przekazywania sygnału w komórce [9].

Po zastosowaniu magnetoterapii dochodzi do procesu regeneracji przez replikację i transkrypcję kwasów nukleinowych, a tym samym syntezę białek i proliferację komórkową. Dodatkowo po stymulacji polem magnetycznym zaobserwowano działanie przeciwzapalne, przeciwobrzękowe, wazodylatacyjne i analgetyczne, co także wpływa na wspomaganie gojenia [10].

W terapii ran przewlekłych wskazane jest zastosowanie zmiennego pola magnetycznego o sinusoidalnym kształcie i parametrach 5–12 Hz oraz indukcji 4–8 mT. Zabiegi wykonuje się codziennie do momentu oczyszczenia owrzodzenia z ropnej wydzieliny, następnie wydłuża czas pomiędzy zabiegami o 2–3 dni. Czas trwania zabiegu nie powinien przekraczać 12–15 minut [7, 8]. W terapii ran ostrych zalecane jest stosowanie większej częstotliwości (25–50 Hz), indukcji (10 mT) oraz czasu zabiegu (do 60 minut) [8]. Często dobór parametrów leczniczych sugerowany jest przez producentów aparatów do magnetoterapii.

Badania kliniczne Kenkre i wsp. potwierdziły pozytywny wpływ na procesy oczyszczania owrzodzeń z ropy oraz zmianę wydzieliny z ropnej na surowiczą. W okolicy rany zaobserwowano zmniejszenie obrzęku, pojawienie się drobnoziarnistej, różowej ziarniny oraz nowego naskórka [11]. Publikacje Fronalczyk-Wachowskiej i wsp. wykazują, że terapia w postaci antybiotykoterapii i utrzymania antyseptyki rany uzupełnieniowa magnetoterapią prowadzi do poprawy w leczeniu i skrócenia czasu trwania terapii [7].

Elektrostymulacja wysokonapięciowa

Elektrostymulacja wysokonapięciowa jest stosunkowo nowym zabiegiem z zakresu elektroterapii. Znalazł on zastosowanie głównie w Stanach Zjednoczonych [12]. Metoda ta jest coraz częściej wykorzystywana w terapii trudno gojących się ran również w Polsce. Najlepsze efekty terapii obserwuje się w przypadku owrzodzeń troficznych [12]. W elektrostymulacji wysokonapięciowej wykorzystywane są niskie wartości prądu, stąd w obrębie tkanek bardziej widoczne są skutki elektrofizjologiczne [13]. Mechanizm oddziaływania na tkanki jest dość złożony. Badania przeprowadzone przez Brown i Gogia wykazują wzrost syntezy protein, DNA i ATP. Wykazano również wzrost proliferacji fibroblastów, nasilenie koncentracji kolagenu oraz wzmożony przepływ krwi przez
tkanki [14, 15]. Na podkreślenie zasługuje fakt, że stwierdzono działanie bakteriostatyczne elektrostymulacji wysokonapięciowej. Przypuszcza się, że efekt ten wywołany jest niszczącym działaniem na mikroorganizmy. Dochodzi do zwiększenia zdolności fagocytarnych komórek żernych oraz pobudzenia ich migracji do ogniska zapalnego [13]. Szuminsky i wsp. donoszą o zahamowaniu rozwoju pałeczki ropy błękitnej, gronkowca złocistego i pałeczki okrężnicy po zastosowaniu stymulacji wysokonapięciowej [16]. Badacze przypuszczają, że efekt ten jest wywołany przez wyczerpywanie się substratów bakteryjnych lub blokowanie dyfuzji przez błony komórkowe [13]. Przypuszcza się, że bakteriobójcze działanie elektrostymulacji opiera się na galwanotaksji – migracji makrofagów do katody i granulocytów obojętnochłonnych do obu elektrod. Przypuszcza się również, że działanie bakteriostatyczne w okolicy katody jest wynikiem przyciągania komórek żernych do zakażonej tkanki [17].

Zabieg elektrostymulacji wykonywany jest tak samo jak inne zabiegi z zakresu elektroterapii. Używa się do niego dopasowanych wielkością do rany dwóch płaskich elektrod z gumy węglowej. W elektrostymulacji wysokonapięciowej owrzodzeń zastosowanie znalazły dwa trójkątne, szybko po sobie następujące impulsy monofazowe o napięciu 80–100 V, 100–150 V oraz 150–200 V, czasie trwania impulsu najczęściej 100 μs i częstotliwościach 30 Hz, 50 Hz, 60–64 Hz, 80 Hz, 100 Hz, 105 Hz lub 120–150 Hz [9, 10].

Katodę ułożoną na podkładzie z gazy jałowej nasączonej roztworem soli fizjologicznej nakłada się bezpośrednio na ranę. Anoda umocowana jest kilkanaście centymetrów od katody. W przypadku ran zlokalizowanych na podudziu lub stopie anoda umocowana jest nad stawem kolanowym w przedniej powierzchni uda [18]. Katoda wykazuje silniejsze działanie przeciwbakteryjne, zmniejsza stan zapalny oraz rozpuszcza skrzepy i skoagulowane fragmenty morfologiczne krwi. Dodatkowo pobudza proliferację fibroblastów i naskórkowanie brzegów rany [12]. Stymulację katodową wykonuje się 5–6 razy tygodniowo przez ok. 1–3 tygodni, do momentu oczyszczenia ubytku z wydzieliny ropnej. Czas zabiegu wynosi 50 minut. Dalszym etapem terapii jest stymulacja anodowa rany. Przyspiesza ona ziarninowanie, zwiększa przekrwienie, działa przeciwbólowo i wzmacnia wytrzymałość na rozciąganie. Stymulacja anodowa trwa 4–6 tygodni. Pod koniec terapii zalecane jest wykonywanie stymulacji katodowo-anodowej – 20 minut katodą i 40 minut anodą. Wielkość elektrody dobrana jest do rozmiarów rany [12, 15, 16]. Stosowanie tego prądu do terapii uszkodzonych tkanek jest bezpieczne. Ładunek elektryczny podczas zabiegu o napięciu 100 V wynosi 3–3,5 μC/cm² powierzchni elektrody. Dane z piśmiennictwa podają, że dopiero przekroczenie dawki 20‑100 μC/cm² może wywoływać uszkodzenie tkanek [13].

Badania Taradaja wykazały skuteczność elektrostymulacji wysokonapięciowej we wspomaganiu gojenia owrzodzeń goleni. Autor opisuje przypadek 63-letniego mężczyzny ze zdiagnozowanym owrzodzeniem goleni pochodzenia żylnego, którego poddano elektroterapii wysokonapięciowej. Zastosowano stymulację katodową o podwójnych impulsach pulsacyjnych o czasie trwania 100 μs, częstotliwości 100 Hz i napięciu 100 V. Parametry dobrano tak, aby wywołać odczucie mrowienia, bez reakcji ruchowej. Czas terapii wynosił dwa tygodnie. Przed terapią i po jej zakończeniu pobrano wymaz z rany. Po zakończeniu leczenia stwierdzono zniszczenie bakterii zasiedlających owrzodzenie, zaobserwowano istotne zmniejszenie powierzchni pokrytej ropą oraz przyrost ziarniny [26].

Tabela 1. Metodyka wykonywania zabiegów magnetoterapii, elektrostymulacji wysokonapięciowej i sonoterapii we wspomaganiu gojenia owrzodzeń podudzi

Autorzy 

Metoda  Parametry 

Efekt

Sieroń i wsp. 2005 [6] 

Wolnozmienne pole magnetyczne 
  • Grupa 1 (n = 78): pole o przebiegu sinusoidalnym, 40 Hz, 2,5–4,5 mT
  • Grupa 2 (n = 64): pole o przebiegu prostokątnym, 5 Hz, 3,8–8,4 mT. Czas zabiegu 12 min 5 × tyg 
  • Grupa 1: wyraźniejsze przyspieszenie procesu naskórkowania.
  • Grupa 2: silniejsze działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne. Poprawa trofiki skóry (n = 29), pełna epitelizacja (n = 24 po 40 ekspozycjach, n = 32 po 60, n = 47 po 75, n = 19 po 90, n = 1 po 105)

Polak i wsp. 1999 [27]

Elektrostymulacja wysokonapięciowa  2 tyg. stymulacja katodowa, 12 tyg. stymulacja anodowa. Czas zabiegu 50 min, raz dziennie przez 6 dni w tygodniu, czas terapii 14 tyg. (92 zabiegi)

Stymulacja katodowa: zmniejszenie treści ropnej, pojawienie się rąbka naskórka, oczyszczenie dna ubytku, tworzenie się ziarniny. Stymulacja anodowa: wypełnienie ziarniną dna ubytku, naskórkowanie, ustąpienie dolegliwości bólowych, prawidłowe zabarwienie skóry w okolicy ubytku. Zmniejszenie powierzchni rany
z 16,64 cm² do 4 cm²

Franek 2008 [19] 

Sonoterapia  
  • Grupa A: sonoterapia (0,5 W/cm², zmienna fala, współczynnik wypełnienia okresu 1/5, ti = 2 ms, tp. = 8 ms, 1 MHz, nadźwiękawianie w kąpieli wodnej. Powierzchnia głowicy 10 cm², czas zabiegu dla powierzchni ≥ 5 cm² 5 min, dla ubytków < 5 cm² czas wydłużał się o 1 min na każdy cm²) i farmakoterapia, leczenie operacyjne.
  • Grupa B: farmakoterapia i leczenie operacyjne.
  • Grupa C: sonoterapia (jak w grupie A) i farmakoterapia, leczenie zachowawcze.
  • Grupa D: farmakoterapia i leczenie zachowawcze.Terapia 1 × dz., 6 × w tyg., przez 7 tyg

Całkowite wyleczenie (A, n = 6),
(B, n = 7), (C, n = 6), (D, n = 2). Istotna różnica zmian pola powierzchni na rzecz grupy A, redukcja względnej długości na rzecz grupy A i szerokości na rzecz grupy B. Zmiana względnej objętości ubytków na korzyść grupy B.
Najskuteczniej oczyszczono z wydzieliny owrzodzenia w grupach A i C. Zmiany stopnia ziarniny były największe w grupie A i B

Sonoterapia

Sonoterapia jest metodą fizykalną, w której stosowana jest mechaniczna fala ultradźwiękowa [18, 19]. Terapeutyczne działanie sonoterapii polega na podniesieniu przepływu krwi, przyspieszeniu przepływu limfy w naczyniach limfatycznych i zwiększeniu procesów wchłaniania, wytworzeniu w tkankach stanu przekrwienia czynnego. Fale wytwarzają w tkankach ciepło, przyspieszają procesy metaboliczne. Wykazują działanie przeciwbólowe, przeciwzapalne oraz zwiększają rozciągliwość tkanki łącznej, poprawiają funkcję nerwu, zmniejszają napięcie mięśni oraz odpowiadają za wzrost przepuszczalności błony komórkowej.

Istnieją doniesienia o zasadności stosowania sonoterapii metodą impulsową we wspomaganiu go...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy