Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zróżnicowanie budowy i kierunku terapii układu oddechowego
dzieci w stosunku do osób dorosłych

Artykuły z czasopisma | 25 lipca 2018 | NR 74
262

Znajomość różnic funkcjonowania układu oddechowego dzieci i osób dorosłych jest bardzo ważnym elementem fizjoterapii i higieny układu oddechowego małych dzieci. Układ oddechowy małego dziecka charakteryzuje się bowiem mniejszą objętością przepływową, płuca zajmują znacznie mniejszą powierzchnię ciała, klatka piersiowa cechuje się zwiększoną elastycznością strukturalną i wykazuje znacznie większą podatność na oddziaływanie czynników zewnętrznych i grawitacyjnych, na które dziecko nie było eksponowane w środowisku prenatalnym [1, 2].

Podstawową funkcją płuc jest przede wszystkim utlenowanie krwi (dostarczenie każdej żywej komórce organizmu tlenu, gdzie przy jego udziale dochodzi do utleniania substancji odżywczych), wymiana gazowa, metabolizm tkankowy, hemodynamika i regulacja pH. Płuca odgrywają również rolę oczyszczającą drogi oddechowe, zapobiegając przedostawaniu się do wnętrza organizmu drobinek kurzu i pyłu, które mogą zaburzać prawidłową mechanikę pracy układu oddechowego.

Mechanika oddechowa jest wynikiem regulacji ośrodkowej i obwodowej układu nerwowego oraz systemu chemo- i mechanoreceptorów, pracy przepony i dodatkowych mięśni oddechowych, modelu stabilizacji dynamicznej ciała (kontroli motorycznej punktów kluczowych ciała i niezależnej pracy funkcjonalnych grup mięśniowych), podatności klatki piersiowej i płuc na oddziałujące bodźce (parametry biomechaniczne układu oddechowego), dynamiki i oporów w przepływie gazów, płynów w systemie dróg oddechowych, a także dojrzałości układowej innych układów organizmu, oddziałujących na funkcjonowanie układu oddechowego.

Za regulację oddychania są odpowiedzialne m.in.: 

  • ośrodki oddechowe w tworze siatkowatym mózgu, 
  • chemoreceptory wrażliwe na zmiany stężenia/prężności O2 i CO2, 
  • receptory mechaniczne (płuca, klatka piersiowa, górne drogi oddechowe). 

Tylko odpowiednie współdziałanie wymienionych struktur pozwala na prawidłowe funkcjonowanie układu oddechowego i regulację pracy tego układu przez ośrodkowy układ nerwowy [3].

Odrębności fizjologiczne układu oddechowego u dzieci i osób dorosłych

Rozpoczynając usprawnianie małych dzieci i niemowląt, należy pamiętać o występujących u nich istotnych różnicach w budowie i funkcjonowaniu układu oddechowego. Układ oddechowy niemowląt i małych dzieci różni się bowiem pod wieloma względami od układu oddechowego osób dorosłych. Występujące różnice są na tyle istotne, że nieukierunkowane oddziaływanie może powodować zaburzenia prawidłowego przepływu gazów w obrębie ciała dziecka, uszkodzenia mechaniczne ze względu na użycie zbyt dużej siły nacisku, oddziaływania niezgodne z torem oddechowym dziecka (zwiększenie przepływu krwi u osób dorosłych jest regulowane przez głębokość oddechu, u dzieci zaś przez tempo oddychania), a tym samym wiele tych czynników może przyczynić się do wystąpienia miejscowego niedotlenienia, co będzie miało nierozerwalny wpływ na stan rozwijających się struktur mózgu i możliwości wystąpienia zaburzeń prawidłowego rozwoju struktur rozwijającego się organizmu [4].

Należy pamiętać, że system oddechowy małych dzieci wykazuje różnice w stosunku do układu oddechowego osób dorosłych m.in. w zakresie: 

  • regulacji procesu oddychania przez główny ośrodek oddechowy, 
  • kostno-chrzęstny charakter połączeń żebrowych (przyczyniających się do występowania u małych większej podatności klatki piersiowej i płuc na czynniki zewnętrzne),
  • budowy układu oddechowego – układ oskrzeli zachodzi u małych dzieci pod kątem ostrym, uniemożliwiając tym samym głębokie oddychanie, tchawica zawieszona jest bardzo wysoko, kąt żebrowo-przeponowy jest otwarty, występują poziomo ustawione żebra, przepona jest spłaszczona, brak powierzchni „przylegania” do ścian żeber, „obła” (kolista) klatka piersiowa, co wiąże się ściśle z małą amplitudą ruchów (jej uniesienie powoduje niewielki wzrost objętości oddechowej; występujące opory w przepływie gazów i płynów są 10-krotnie wyższe u niemowląt i małych dzieci w porównaniu z dorosłymi (u wcześniaków zjawisko to jest szczególnie wyraźne) – praca płuc wymaga ogromnego wysiłku w celu zapewnienia prawidłowej wentylacji oddechowej [5].

Pozytywnym aspektem elastycznej klatki piersiowej małego dziecka jest fakt, że umożliwia przedostanie się noworodka przez kanał rodny kobiety i poprawia dostosowanie się schematu oddechowego do wysiłku i towarzyszących warunków zewnętrznych. Jednak wysoki stopień elastyczności klatki piersiowej powoduje także utrudnienia w oddychaniu dzieci (do 18. miesiąca życia). Klatka piersiowa może łatwo ulec odkształceniu i utrudniać oddychanie dziecka w różnych pozycjach ułożeniowych, przyczyniając się tym samym do braku kontroli motorycznej. Może też powodować trudności w wykonaniu obrotu głowy, obręczy barkowej w celu udrożnienia dróg oddechowych lub w znaczący sposób utrudniać oddychanie w przebiegu infekcji, chorób górnych dróg oddechowych itp. Wysoka podatność klatki piersiowej na odkształcenia przyczynia się także do trudności w utrzymaniu wysokiej/dynamicznej objętości klatki piersiowej w stanach chorobowych (skomplikowane mechanizmy kompensacyjne), dziecko ze względu na małą powierzchnię płuc cechuje się szybką męczliwością, we śnie/w stanach chorobowych oddychanie odbywa się w warunkach niskiego poziomu czynnościowej pojemności zalegającej (functional residual capacity – FRC), bliskiego zamknięcia pęcherzyków przy wydechu (jedna z przyczyn powstawania niedodmy – sklejanie się pęcherzyków) i zaburzeń oddychania. Dlatego też higiena drożności dróg oddechowych u małych dzieci odgrywa tak istotną rolę [6].

Tab. 1. Zestawienie parametrów biomechanicznych płuc noworodka i płuc osoby dorosłej
Parametry biomechaniczne Jednostka Noworodek Dorosły
Powierzchnia płuc m2 0,21 1,90
Waga płuc gr 50 800
Średnica tchawicy mm 8 18
Średnica oskrzeli mm 0,1 0,2
Średnica pęcherzyków μm 50–100 200–300
Powierzchnia pęcherzyków m2 4 80
Liczba pęcherzyków × 106 24 296

Podatność klatki piersiowej na oddziałujące czynniki zewnętrzne zmniejsza się w toku rozwoju dziecka. Proces ten jest ściśle związane ze:

  • wzrostem napięcia i siły mięśni międzyżebrowych,
  • zmianą warunków dynamicznej stabilizacji ze strony mięśni brzucha (kontrolą motoryczną punktu centralnego ciała/niezależną pracą funkcjonalnych grup mięś­niowych),
  • zmianami właściwości mechanicznych żeber (mineralizacja, inne),
  • sztywnieniem ściany przedniej klatki piersiowej,
  • zmianami stosunków anatomicznych/pionizacją ciała/przesunięciem ogólnego środka ciężkości (OSC)/dojrzewaniem struktur nerwowo-mięśniowych,
  • zmianami mechanizmów stabilizacji postawy – rozwojem cefalo-kaudalnym proksymalno-dystalnym.

Dopiero analiza wieloczynnikowa pozwala dokładnie zrozumieć, dlaczego higiena i precyzja pracy z małym dzieckiem i noworodkiem jest tak ważna. Warto także zwrócić uwagę na różnice w budowie samego układu oddechowego i możliwości fizjologiczne układu oddechowego małego dziecka (tab. 1 i 2) [7].

Tab. 2. Porównanie oporów wdechowych przez...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy