Dołącz do czytelników
Brak wyników

Nowoczesne metody fizjoterapii

23 lipca 2018

NR 72 (Maj 2016)

Koncepcja Anatomy Trains
jako podstawa do nowego modelu integracji strukturalnej stworzonego przez Thomasa Myersa

536

W poprzednim artykule (W. Cackowski, PFiR 2015, nr 67, s. 14) zawarto ogólne rozważania na temat roli struktur powięziowych w ludzkim ciele oraz zaznaczono ich rolę w potrzebie stworzenia nowego modelu biomechaniki. Przeanalizowano, jak napięcie tkankowe potrafi podróżować pomiędzy poszczególnymi mięśniami i przekazywać naprężenia na sąsiadujące struktury, powodując powstawanie dysfunkcji, nadmiernego napięcia, dolegliwości czy bólu. Tym razem artykuł jest spojrzeniem na koncepcję taśm anatomicznych jako uproszczony model systemu tensegracyjnego ciała, który służy jako fundament dla metody integracji strukturalnej KMI (kinesis myofascial integration) stworzonej przez twórcę Anatomy Trains Thomasa Myersa.

›Koncepcja taśm anatomicznych (Anatomy Trains) jest metaforą pokazującą połączenia mięśniowo-powięziowe w ludzkim ciele. Słowo „metafora” nie zostało tu użyte przypadkowo, ponieważ ludzkie ciało jest jednością i każda próba dzielenia go na części tworzy pewnego rodzaju metaforę i model służący do analizy, co oddala od tego, czym w rzeczywistości jest ciało. Tego rodzaju metafory służyły od zawsze i miały na celu pomóc zrozumieć ten niesłychanie skomplikowany system powiązań pomiędzy wszystkimi układami ciała oraz wszelkimi jego aspektami, za jakie te systemy odpowiadają. 

Thomas Myers nie był pierwszym, który zaczął analizować ciało poprzez pryzmat długich ciągłości mięśniowo-powięziowych. Już wcześniejsi anatomowie widzieli mięśnie w kontekście funkcji i ciągłości tkankowych, które łączyły odległe obszary struktury organizmu. Już na rycinach jednego z pionierów anatomii z czasów renesansu – Veseliusa, widać, jak mięśnie łączą się ze sobą. Vesalius przedstawiał np. ciągłość łączącą spojenie łonowe z pierwszym żebrem poprzez połączenie mięśni piramidowego, prostego i mostkowego, a idąc jak Thomas Myers dalej – z mięśniem mostkowo-obojczykowo-sutkowym tworzy górną część taśmy powierzchownej przedniej w koncepcji Anatomy Trains1 2

Niemiecki anatom lat 30. XX w. Hermann Hoepke3 również pokazywał w swoich ilustracjach anatomicznych ciągłości odpowiadające lub podobne do taśmy przedniej
poszczególnych części taśmy bocznej, spiralnej i funkcjonalnej. Koncepcja Anatomy Trains zaczęła się dla Toma Myersa od gry i zabawy dla studentów w Rolf Institute, gdzie nauczał anatomii powięziowej i integracji strukturalnej. Gra ta polegała na łączeniu mięśni ze sobą, podążając za tym samym kierunkiem przebiegu włókien mięśniowych. Tom chciał nauczyć swoich studentów holistycznego myślenia i globalnej analizy ciała. Pokazywał w ten sposób, jak napięcia tkankowe przenoszą się w ciele dzięki swym połączeniom powięziowym. Koncepcja ta stała się ogromną pasją Toma i wspólnie ze swoją przyjaciółką Annie Wayman usystematyzował te ciągłości, tworząc pełen system połączeń oplatający całe ludzkie ciało. W ten sposób powstała koncepcja taśm anatomicznych, która później doczekała się publikacji książkowej w 2001 r. w USA. Kolejnym krokiem stało się wypreparowanie tych ciągłości z ciała podczas sekcji zwłok wykonywanych wspólnie z Toddem Garcią, który w Laboratories of Anatomical Enlighment w Boulder i Phoenix wykonuje od lat sekcje zorientowane na obserwacje systemu powięziowego. Dzięki temu drugie wydanie książki zostało dodatkowo wsparte licznymi przykładami pokazującymi, jak silne potrafią być przyczepy mięśni do mięśni ponad znanymi wcześniej przyczepami kostnymi. Dotychczasowa anatomia mówi, że mięśnie przyczepiają się do okostnej poszczególnych kości, co jest oczywiście prawdą, natomiast wiedza ta musi zostać uzupełniona licznymi przyczepami tkanek miękkich, które wybiegają poza przyczepy kostne i brzegi mięśniowe. Od czasu publikacji pierwszego wydania książki w 2001 r. ukazało się wiele badań, które potwierdziły mechaniczne zależności występujące pomiędzy poszczególnymi taśmami anatomicznymi i coraz większa liczba naukowców oraz badaczy dowodzi połączeń pomiędzy mięśniami, które pokrywają się z koncepcją taśm anatomicznych.

Układ tensegracyjny ciała widziany oczyma twórcy koncepcji taśm anatomicznych

Słowo „tensegracja” powstaje z połączenia dwóch słów tension – napięcie oraz integrity – integralność. W systemie tensegracyjnym wszystkie elementy są ze sobą połączone poprzez napięciowe rozparcie elementów elastycznych. W ludzkim ciele tymi rozciągliwymi strukturami, w których zakopane są sztywniejsze kości, są tkanki miękkie, a w szczególności struktury mięśniowo-powięziowe. Podczas rozwoju płodowego kości, rosnąc, rozpychają tkanki miękkie je otaczające i wytwarzaj napięcie tkanek, które pozwala skutecznie opierać się grawitacji. Kości zawieszone w tej trójwymiarowej pajęczynie rozkładają swój ciężar na liczne ścięgna, więzadła, mięśnie, nerwy, naczynia i powięzie otaczające wszystkie te struktury. Dzięki temu, kiedy ciało napotyka na działanie siły zewnętrznej, jego zadaniem jest rozproszenie tej siły w obrębie całego systemu lub dodanie sztywności w kilku innych po to, aby dobrze zareagować na tę siłę. Dla przykładu warto sobie wyobrazić, że podczas stania ktoś stojący z boku pcha na nasz bark. Zadaniem pchanego jest utrzymanie równowagi i niepozwolenie na to, aby się przewrócić. W jaki sposób można najskuteczniej rozproszyć tę zewnętrzną siłę? Czy łatwiej będzie opierać się tej ręce, kiedy usztywni się system, stanie na wyprostowanych kolanach, mocno prostując biodra, kręgosłup i usztywniając barki? Czy też kiedy lekko ugnie się kolana, rozluźni barki i skupi na utrzymaniu równowagi w swoim centrum i na stopach? Odpowiednie zaangażowanie tego systemu dystrybucji naprężeń do rozpraszania lub skupiania energii kinetycznej pozwala na ogromną wydajność w ruchu. Ludzkie ciało, wykorzystując zalety napięciowej budowy, potrafi skutecznie przekazywać napięcie wzdłuż długich łańcuchów mięśniowo-powięziowych. Dzięki temu zyskuje się wydajny energetycznie system wykorzystujący do ruchu sprężystość i elastyczność tkanek. Koncepcja taśm anatomicznych pokazuje, jak w ludzkim ciele rozprowadzane są naprężenia wzdłuż podstawowych płaszczyzn ruchu oraz w kierunku przebiegu poszczególnych włókien mięśniowych zawartych w obrębie tych taśm. Taśma powierzchowna przednia i tylna są w głównej mierze odpowiedzialne za uzyskiwanie maksymalnego napięcia w ruchach płaszczyzny strzałkowej. Taśma boczna, w opozycji do głębokiej, naprzemiennie wydłuża się i skraca, dając możliwość ruchu w płaszczyźnie czołowej, natomiast taśma spiralna wraz taśmami funkcjonalnymi i głęboką odpowiadać będą za przenoszenie naprężeń tkanek zaangażowanych w ruch płaszczyzny poprzecznej. Taśmy kończyn górnych zaangażowane są we wszystkich płaszczyznach w zależności do ich relacji do centrum ciała. Oczywiście każda taśma ma pewne uwarunkowania mechaniczne pozwalające na dominację w angażowaniu podczas ruchu określonej płaszczyzny, jednak ruch ciała wymaga nieustannego przenoszenia naprężeń i angażowania wszystkich taśm anatomicznych jednocześnie. Zrozumienie przestrzenne, w kontekście przebiegu i funkcji poszczególnych taśm anatomicznych, pozwala na śledzenie prawidłowego lub wadliwego wzorca ruchu w ciele. Poprzez angażowanie określonych tkanek w ruch ocenia się położenie względem siebie poszczególnych kości. Ocena zarówno statyczna – strukturalna, jak i ta w ruchu dają terapeucie możliwość śledzenia poszczególnych zależności strukturalnych oraz sekwencji niezbędnych zdarzeń, które muszą nastąpić w obrębie poszczególnych stawów i mięśni jako naturalnego rytmu biomechanicznego w fizjologicznym ruchu. Tymi niezbędnymi zdarzeniami są poszczególne zakresy ruchu w stawach zawartych w obrębie analizowanego łańcucha biomechanicznego4. Koncepcja taśm anatomicznych systematyzuje analizę ułożenia ciała i wielopłaszczyznowego ruchu, pozwalając terapeucie na skuteczne znajdowanie zaburzeń napięcia czy ułożenia szkieletu w przestrzeni. Pomaga również zrozumieć bardzo skomplikowane wzorce ruchowe, opierając ich wyjaśnianie na przebiegu napięcia w obrębie kilku taśm zamiast próby wyjaśnienia ruchu wszystkich mięśni jednocześnie. Daje to możliwość systematyzowania analizy i pracy z pacjentem. Natomiast samą już pracą zajmuje się metoda KMI oparta na koncepcji taśm anatomicznych, która pozwoliła usystematyzować pracę w integracji strukturalnej wokół tych powięziowych powiązań. 

Integracja strukturalna KMI 

Thomas Myers był bezpośrednim uczniem Idy Rolf, która stworzyła metodę integracji strukturalnej, znaną również jako Rolfing. Po śmierci Idy Rolf w jej instytucie istniało kilka obozów nauczycieli, którzy mieli różne pomysły na to, w jakim kierunku instytut powinien się dalej rozwijać. Doprowadziło to do rozpadu Rolf Institute na dwie części i wyodrębnienia kilku odłamów integracji strukturalnej nauczanej przez różnych uczniów Idy Rolf. W ten sposób powstały takie szkoły, jak Guild for Structural Integration, Hellerwork czy Kinesis Toma Myersa. Obecnie istnieje 15 szkół integracji strukturalnej spełniających standardy międzynarodowej organizacji powstałej w celu zorganizowania profesji integracji strukturalnej na całym świecie IASI (International Association of Structural Integrators, www.theiasi.net). 

Ideą Idy Rolf było zaplanowane i zorganizowane dokonywanie zmian strukturalnych, które miały prowadzić do powstania nowego wzorca w ciele osoby poddawanej terapii integracji strukturalnej. Przez zaplanowane postępowanie stopniowo poprawiała relację ułożenia ciała względem grawitacji. Jeśli spojrzy się na ciało jak na strukturę architektoniczną poddawaną działaniu grawitacji, siłom reakcji podłoża, pędowi ciała i licznym siłom zewnętrznym, zauważy się, że nieergonomiczne ułożenie w przestrzeni powoduje potrzebę utrzymywania napięcia mięśniowego w celu utrzymania się w polu grawitacyjnym5. Warto poczuć to na swoim ciele. Wystarczy wykonać proste ćwiczenia balansowania ruchem środka ciężkości pomiędzy napięciem taśmy powierzchownej przedniej i tylnej w płaszczyźnie strzałkowej: stań ze stopami na szerokości bioder, ręce swobodnie zwieszone wzdłuż ciała. Zamknij oczy i poczuj, gdzie pomiędzy jednym i drugim trójkątem podparcia znajduje się twój środek ciężkości. Gdzie czujesz ciężar pomiędzy przodem a tyłem swojej stopy? Jeśli ciężar znajduje się bliżej palców stóp, to napięcie, które zapewnia dalsze otrzymanie się w pionie i będzie budowane w obrębie tkanek, które zapobiegają dalszemu przenoszeniu ciężaru ciała dalej w przód. Tkanki za to odpowiedzialne tworzą taśmę powierzchowną tylną. Jeśli chcesz to poczuć na sobie, świadomie zacznij przenosić swój środek ciężkości w przód, aż odczujesz, jak mięśnie podeszwowej strony stopy, łydki, kulszowo-goleniowe, prostowniki grzbietu aż po mięsień potyliczny i czołowy budują coraz większe napięcie, żeby zatrzymać ciało przed upadkiem w przód. Jeśli odwrócimy tę zależność i świadomie zaczniemy przenosić ciężar ciała w tył, druga strona ciała zacznie się aktywować, zapobiegając przewróceniu się „budowli” ciała w tył. Jeśli ktoś funkcjonuje w ciele, w którym nastąpiło wiele tego typu przesunięć środków ciężkości poszczególnych części, to przebywanie w polu grawitacyjnym ziemi dla takiej osoby przestaje być swobodne lub wygodne. Mięśnie nieustannie muszą utrzymywać napięcie, tkanki funkcjonują w nadmiernym naprężeniu lub kompresji. Prowadzi to do nieefektywnego wykorzystania energii, zwiększonego ryzyka przeciążeń i urazów oraz wielu zaburzeń funkcji w ciele. Ida Rolf zauważyła, że ciało, które ma lepiej zorganizowane położenie środków ciężkości względem siebie, jest żywsze, bardziej wydajne i jest w stanie lepiej adaptować się do otaczających je bodźców. Zmian strukturalnych dokonywała poprzez manipulacje tkanek miękkich, które w bardzo skuteczny sposób zmieniały ułożenie ciała w przestrzeni. Dla pewnego logicznego porządku w procesie integracji strukturalnej Ida Rolf stworzyła zestaw zasad i celów dla procesu manualnej pracy z pacjentem. Podczas 10 sesji terapeutycznych dokonywała ona zmian strukturalnych w kolejno następujących po sobie obszarach ciała. Zaczynała np. od oddechu i przodu klatki piersiowej, otwarcia przodu bioder...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy