Dołącz do czytelników
Brak wyników

Poziom sprawności fizycznej a realizacja specyficznej fizjoterapii w przebiegu skoliozy idiopatycznej

Artykuły z czasopisma | 19 lipca 2018 | NR 69
310

Skolioza idiopatyczna to najbardziej rozpowszechniona postać skoliozy. Jak dotąd nie została poznana dokładna przyczyna tej deformacji kręgosłupa.

Według Scoliosis Research Society o skoliozie idiopatycznej (SI) można mówić w sytuacji, w której kąt skrzywienia kręgosłupa zmierzony na zdjęciu rentgenowskim (RTG) za pomocą metody Cobba wynosi co najmniej 10° (zdj. 1). Deformacja skoliotyczna obejmuje wszystkie trzy płaszczyzny ciała: strzałkową, w której występuje zaburzenie kifozy piersiowej i/lub lordozy lędźwiowej; płaszczyznę czołową – dochodzi w niej do zgięcia bocznego kręgosłupa oraz płaszczyznę poprzeczną – w której dochodzi do rotacji kręgów [1]. 

W konsekwencji powyższych zmian, w zależności od lokalizacji oraz wielkości skrzywienia, dochodzić może do:

  • zaburzenia ruchomości klatki piersiowej,
  • nieprawidłowości w ruchomości stawów żebrowo-kręgowych, 
  • osłabienia głównych oraz pomocniczych mięśni oddechowych, 
  • płytszego oddechu,
  • zwiększonej częstotliwości oddechów [2].

Wszystkie te zaburzenia mogą mieć bezpośredni bądź pośredni wpływ na funkcję układu krążeniowo-oddechowego, a co za tym idzie na sprawność oraz wydolność fizyczną [2, 3].

Sprawność i wydolność fizyczna a SkolIoza idiopatyczna

Istnieje wiele definicji sprawności fizycznej. Jednakże definicją najbliższą potrzebom pacjentów z SI wydaje się ta, która mówi, że sprawność fizyczna jest to zdolność organizmu do wykonywania czynności życia codziennego bez nadmiernego zmęczenia [4]. Wielu autorów uważa, że sprawność fizyczna jest równoznaczna z wydolnością fizyczną. Inni zaś uważają, że sprawność fizyczna jest pojęciem szerszym, a wydolność fizyczna jest jednym z jej elementów [5].

Sprawność fizyczna jest determinowana przez czynność:

  • układu krążeniowo-oddechowego,
  • układu mięśniowo-szkieletowego,
  • układu endokrynnego [6, 7].

Zgodnie z wytycznymi towarzystwa SOSORT (Society on Scoliosis Orthopaedic and Rehabilitation Treatment) leczenie zachowawcze dzieci i młodzieży z SI obejmuje: 

Specyficzną fizjoterapię (physiotherapeutic specific exercises – PSE), której stałymi elementami są:

  • edukacja pacjenta oraz jego rodziców w zakresie wyjaśnienia charakteru choroby, jej potencjalnego przebiegu oraz planu leczenia. Ważnym elementem edukacji jest także wyjaśnienie dziecku oraz rodzicom ich roli w procesie leczenia ze szczególnym podkreśleniem ich współodpowiedzialności za jego skuteczność,
  • nauka trójpłaszczyznowej, czynnej korekcji postawy ciała oraz osi kręgosłupa,
  • nauka przyjmowania i utrzymania skorygowanej postawy ciała i osi kręgosłupa podczas czynności dnia codziennego (activities of daily living – ADL),
  • trening stabilizacyjny prowadzony w skorygowanej postawie ciała.

Leczenie gorsetowe [1, 8].

Istotne jest jednak pytanie, czy na realizację powyższych elementów może mieć wpływ poziom sprawności i wydolności fizycznej dziecka poddawanego intensywnej, specyficznej fizjoterapii? Odpowiedzią na to pytanie mogą być konsekwencje wyższego poziomu sprawności/wydolności fizycznej. Należą do nich:

  • zdolność do wykonywania wysiłków o większej intensywności i dłuższym czasie trwania,
  • osiąganie większej precyzji ruchów,
  • mniejszy koszt fizjologiczny pokonywania dotychczasowych obciążeń (mniejsze obciążenie mechanizmów zaangażowanych w adaptację organizmu do wysiłku).

Osiągnięcie powyższych celów możliwe jest poprzez:

  • zwiększenie sprawności aparatu ruchowego i siły mięśniowej,
  • zwiększenie zdolności pokrywania zapotrzebowania pracujących mięśni na tlen i substraty energetyczne,
  • zwiększenie zdolności wykorzystywania przez mięśnie procesów tlenowych jako źródła energii, 
  • zwiększenie zdolności wyrównywania zmian w środowisku wewnętrznym wywołanych przez wysiłek oraz zwiększenie tolerancji zmian zmęczeniowych [4, 5, 9].

Biorąc zatem pod uwagę powyższe korzyści płynące z wysokiego poziomu sprawności i wydolności fizycznej, wydaje się zasadne włączenie do diagnostyki oraz postępowania fizjoterapeutycznego skierowanego do dzieci i młodzieży z SI oceny sprawności i wydolności fizycznej oraz systematycznych wysiłków fizycznych ukierunkowanych na poprawę ich poziomu.

Ocena wydolności fizycznej

Najbardziej powszechną metodą oceny poziomu wydolności fizycznej jest wyznaczenie maksymalnego poboru tlenu (VO2max), który określa zdolność organizmu do poboru i wykorzystania tlenu. VO2max można zmierzyć za pomocą metod bezpośrednich oraz pośrednich. Metody bezpośrednie opierają się na analizie poboru tlenu w czasie wykonywania wysiłków o charakterze maksymalnym. Aby wyznaczyć maksymalny pobór tlenu, konieczne jest zarejestrowanie braku zwiększenia jego poboru mimo rosnącego obciążenia wysiłkiem. Ze względu na niską motywację dzieci do tego typu wysiłku stabilizacja poboru tlenu jest rzadko rejestrowana w praktyce diagnostycznej. Metoda pośrednia opiera się z kolei na wyznaczeniu VO2max na podstawie stabilizacji częstości skurczów serca podczas wysiłku o charakterze submaksymalnym [10, 11]. Zalety oraz wady bezpośredniej i pośredniej oceny VO2max zostały przedstawione w tabeli 1.

Metody bezpośrednie najczęściej przeprowadza się z wykorzystaniem bieżni i cykloergometru [10, 12]. Przewagą testu na bieżni jest to, że w jego trakcie zaangażowanych jest więcej grup mięśniowych, naśladuje on również naturalną formę aktywności ruchowej. Za jego pomocą można także uzyskać 6–25% wyższy poziom VO2max w porównaniu do testu przeprowadzonego na ergometrze rowerowym. Wadą testu przeprowadzonego na bieżni jest z kolei wyższa mobilność tułowia, niższe bezpieczeństwo (większe ryzyko upadku) oraz trudności w ocenie częstości skurczów serca wynikające z artefaktów będących skutkiem dużej ruchomości tułowia w czasie testu. Ponadto w trakcie wykonywania przez dzieci testu na bieżni, chód oraz bieg są często nierówne, z okresami przyspieszeń oraz zwolnień. Większe jest również ryzyko potknięć [12].

Badanie z wykorzystaniem cykloergometru jest bezpieczniejsze ze względu na możliwość łatwego przerwania testu (zdj. 2). Ważne jest również, że podczas tego badania tułów jest stabilny, co ogranicza liczbę artefaktów podczas pomiarów częstości skurczów serca. Kolejną zaletą testu na ergometrze rowerowym jest 
łatwość w dozowaniu obciążenia. Dzięki temu, że umiejętność jazdy na rowerze jest powszechna, dzieci szybko adaptują się do tego rodzaju testu. Wadą badania na cykloergometrze jest mniejsze wykorzystanie mięśni szkieletowych, co skutkuje uzyskaniem niższego wyniku VO2max w porównaniu do testu na bieżni [10].

Tab. 1. Zalety oraz wady metod bezpośrednich oraz pośrednich stosowanych w ocenie wydolności fizycznej [10, 12]
  Metody bezpośrednie Metody pośrednie
 
Zalety
  • Wysoka rzetelność
  • Obiektywizm
  • Większa precyzja uzyskanych wyników w porównaniu do metod pośrednich
  • Większa akceptacja przez dzieci
  • Wyższy poziom bezpieczeństwa
  • Dobra korelacja wyników z metodami bezpośrednimi
Wady
  • Wysoki koszt
  • Długi czas potrzebny na przeprowadzenie badania
  • Do przeprowadzenia badania wymagany jest specjalistyczny sprzęt

 

  • Relatywnie wysoki błąd pomiarowy (5–15%)

Test Physical Working Capacity 170 (PWC170)

Jednym z przykładów metody pośredniej wykorzystywanej w badaniu wydolności fizycznej jest test PWC170, który wykorzystuje liniową zależność między częstością skurczów serca a obciążeniem wysiłkowym. Wskaźnik PWC170 oznacza obciążenie wyrażone w jednostkach mocy (w watach) osiągane w czasie testu, przy częstości skurczów serca na poziomie 170 skurczów/min. Według Karpmana, im wyższa wartość tego wskaźnika, tym badany może wykonywać bardziej intensywne wysiłki bez większych zakłóceń w funkcjonowaniu układu sercowo-naczyniowego [13]. Oznacza to, że im wyższa wartość wskaźnika PWC170, tym lepsza wydolność fizyczna. Według klasycznej procedury opracowanej przez Karpmana, test PWC170 wykonuje się na cykloergometrze i taka procedura rekomendowana jest przez większość autorów [14].

Jak wspomniano wcześniej, poziom wydolności fizycznej bezpośrednio wpływa na zdolność organizmu do wykonywania wysiłku fizycznego, a tym samym warunkuje poziom sprawności fizycznej. 

Test EUROFIT

Jednym z rekomendowanych obecnie sposobów oceny sprawności fizycznej jest Europejski Test Sprawności Fizycznej EUROFIT. EUROFIT jest to zestaw prostych, niezwiązanych z wysokimi kosztami testów motorycznych, które mają na celu ocenę m.in. siły, szybkości, wytrzymałości, gibkości oraz koordynacji ruchowej [15–17].

W skład EUROFIT wchodzą następujące testy, które zostaną opisane poniżej:

  1. Postawa równoważna – test równowagi jednonóż (Flamingo Balance Test).
  2. Stukanie w krążki – test szybkości kończyny górnej (Plate Tapping Test).
  3. Dosiężny skłon tułowia w siadzie – test na gibkość (Sit-and-Reach Test).
  4. Skok w dal z miejsca – pomiar siły eksplozywnej kończyn dolnych (Broad Jump Test).
  5. Zaciskanie ręki – pomiar siły statycznej kończyny górnej (Handgrip Test).
  6. Siady z leżenia – pomiar siły mięśni brzucha oraz zginaczy stawów biodrowych (Sit-Ups Test).
  7. Zwis na drążku na ugiętych ramionach – test wytrzymałości mięśniowej (Bent Arm Hang Test).
  8. Bieg wahadłowy 10 × 5 metrów – ocena szybkości oraz zwinności (10 × 5 m Shuttle Run Test).
  9. Wytrzymałościowy bieg wahadłowy – pomiar wydolności krążeniowo-oddechowej (20 m Endurance Shuttle Run Test).

Postawa równoważna – test równowagi jednonóż (zdj. 3)

  • Celem testu jest ocena zdolności utrzymania równowagi w pozycji stojącej na jednej kończynie dolnej.
  • Niezbędny sprzęt: stoper, belka o długości 50 cm, wysokości 5 cm oraz 3 cm szerokości. Belka jest stabilizowana na każdym końcu, powinna mieć antypoślizgową powierzchnię.
  • Opis: stojąc na belce w butach (część autorów sugeruje wykonanie testu bez butów), należy utrzymać równowagę, trzymając się ręki instruktora (lub np. drabinek). Drugą kończynę dolną należy zgiąć w stawie kolanowym i za pomocą ręki trzymać stopę jak najbliżej pośladka. Próba zaczyna się w momencie uwolnienia się od asekuracji. Instruktor włącza stoper, a następnie zatrzymuje go za każdym razem, gdy badany popełni błąd (spadnie z belki, podeprze się bądź puści trzymaną stopę). Następnie wznawia się próbę, aż do utrzymania się na belce łącznie przez 60 sekund. Wynikiem testu jest liczba błędów w trakcie całej próby. 

Jeżeli wystąpi ich więcej niż 15 podczas pierwszych 30 sekund, wtedy test uznaje się za zakończony i przyznaje się 0 punktów.

Stukanie w krążki (zdj. 4)

  • Celem testu jest ocena szybkości oraz koordynacji kończyny górnej. 
  • Niezbędny sprzęt: stół z regulacją wysokości, 2 żółte dyski (20 cm średnicy), prostokąt (30 cm × 20 cm) oraz stoper.
  • Opis: jeżeli to możliwe, stół powinien być ustawiony na wysokości, w której badany będzie mógł w wygodny sposób podejść do próby. Test polega na dotykaniu z maksymalną szybkością na przemian dwóch krążków, których środki oddalone są od siebie o 80 cm. Test wykonywany jest ręką dominującą. Dłoń drugiej ręki znajduje się podczas próby na płytce położonej w równej odległości od krążków. Wynikiem testu jest czas potrzebny na wykonanie 25 dotknięć każdego krążka.

Dosiężny skłon tułowia w siadzie (zdj. 5)

  • Celem testu jest pomiar elastyczności mięśni dolnego tułowia oraz grupy tylnej mięśni uda.
  • Niezbędny sprzęt: pudełko „Sit-and-Reach” wraz z linijką.
  • Opis: badany siedzi na podłodze z kończynami dolnymi wyprostowanymi w stawach kolanowych oraz stopami opierającymi się o pudełko. Należy położyć jedną rękę na drugą, dłońmi skierowanymi w dół. Zadaniem badanego jest wykonanie skłonu w przód i jak najdalsze przesunięcie linijki. Należy upewnić się, czy obie kończyny dolne są wyprostowane w stawach kolanowych oraz czy ręce badanego spoczywają jedna na drugiej. Ważne jest, aby badany był w stanie przez minimum dwie sekundy utrzymać skłon w maksymalnym zakresie. 

Skok w dal z miejsca (zdj. 6)

  • Celem testu jest ocena siły eksplozywnej kończyn dolnych. 
  • Niezbędny sprzęt: taśma miernicza oraz antypoślizgowa nawierzchnia podłoża. Na potrzeby testu preferuje się również miękką nawierzchnię do lądowania. Linia wyznaczająca miejsce wybicia się powinna być wyraźnie zaznaczona.
  • Opis: badany stoi za linią w lekkim rozkroku. Używając obu kończyn dolnych oraz ramion (w celu wykonania zamachu), należy wybić się jak najdalej, lądując jednocześnie na obie stopy bez upadku. Test wykonuje się dwa razy, lepszy wynik jest przyjmowany jako ostateczny.

Zaciskanie ręki (zdj. 7)

Dzięki wykorzystaniu dużej, dodatniej korelacji między siłą ręki a siłą całej kończyny górnej, test ten służy do oceny siły kończyny górnej w warunkach statycznych.

  • Niezbędny sprzęt: dynamometr ręczny.
  • Opis: badany trzyma dynamometr w ręce dominującej, z kończyną górną swobodnie zwisającą w dół oraz z łokciem odsuniętym...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Praktyczna Fizjoterapia i Rehabilitacja"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy

    Bartłomiej Gromuł

    prof. OSW, lic. Bartłomiej Gromuł

    Centrum Postawy Ciała w Olsztynie

    Dariusz Czaprowski

    Dr hab. n. k. f., prof. OSW, Profesor na Wydziale Fizjoterapii Olsztyńskiej Szkoły Wyższej im. Józefa Rusieckiego. Kierownik Centrum Postawy Ciała w Olsztynie. Autor ponad 90 prac naukowych opublikowanych m.in. w European Spine Journal, Scoliosis and Spinal Disorders, Manual Therapy, Physical Therapy in Sport, Journal of Back and Musculoskeletal Rehabilitation. Uczestnik ponad 30 kursów specjalistycznych z zakresu m.in. leczenia deformacji i zespołów bólowych kręgosłupa (m.in. Scientific Exercise Approach to Scoliosis and Scoliosis (SEAS), Mediolan, Włochy; Physiotherapy of ApiFix patients course, Tel Awiv, Izrael, Funkcjonalna Indywidualna Terapia Skolioz (FITS); Metoda Mechanicznego Diagnozowania i Terapii wg McKenziego; Anatomy Trains Myofascial Meridians). Członek Society on Scoliosis Orthopaedic and Rehabilitation Treatment (SOSORT), w tym przewodniczący Polskiej Grupy SOSORT; International Research Society of Spinal Deformities (IRSSD); Komitetu Rehabilitacji, Kultury Fizycznej i Integracji Społecznej Polskiej Akademii Nauk; Polskiego Towarzystwa Fizjoterapii oraz Polskiego Towarzystwa Rehabilitacji.

    Michał Boraczyński

    dr n. kf. Michał Boraczyński

    Wydział Wychowania Fizycznego Olsztyńskiej Szkoły Wyższej im. Józefa Rusieckiego

    Tomasz Boraczyński

    dr n. kf. Tomasz Boraczyński 

    Wydział Wychowania Fizycznego Olsztyńskiej Szkoły Wyższej im. Józefa Rusieckiego