Zwiększona aktywność fizyczna zarówno amatorska, jak i zawodowa może powodować wiele urazów, które w perspektywie czasu przyczyniają się do powstania rozmaitych chorób. Przeważnie choroba zwyrodnieniowa stawów przyczynia się do zmniejszenia ruchomości stawowej skutkującej różnorodnymi niedogodnościami. Schorzenie to stanowi również poważny problem nie tylko medyczny, ale również ekonomiczny. Zważywszy na fakt, iż jesteśmy społeczeństwem starzejącym się, z pewnością problem z roku na rok będzie się pogłębiał.

Ciepło od zawsze towarzyszyło terapii — od okładów i saun po nowoczesne technologie wytwarzające ciepło endogenne w głębi tkanek. Współczesne badania jednoznacznie potwierdzają, że temperatura jest jednym z kluczowych regulatorów procesów metabolicznych, naczyniowych i naprawczych w układzie mięśniowo-szkieletowym.

Zgodnie z ustawą o zawodzie fizjoterapeuty (Dz. U. z 2015 r., poz. 1994, z dnia 25 września 2015 r.) wystawianie zleceń na refundowane wyroby medyczne jest jedną z kompetencji fizjoterapeutów. W październiku 2023 r. (z poprawkami z grudnia 2023 r.) weszło w życie rozporządzenie Ministra Zdrowia, zgodnie z którym poszerzono katalog wyrobów, na które fizjoterapeuci mogą wystawiać zlecenia.

Układ mięśniowy jest bardzo ważną strukturą w organizmie ludzkim. Jego prawidłowe funkcjonowanie jest niezbędne do utrzymania właściwego wzorca postawy i ruchu, odpowiedniego działania wielu układów i narządów wewnętrznych, a także zachowania komfortu i jakości życia człowieka. W przypadku wystąpienia dysfunkcji mięśniowych, takich jak przykurcze, niezbędna jest prawidłowa i szybko wprowadzona rehabilitacja. Pozwoli ona uniknąć znacznego unieruchomienia uszkodzonych struktur i przywrócić sprawne funkcjonowanie pacjenta w codziennym życiu.

Rehabilitacja diabetologiczna powinna obejmować wieloaspektowe podejście do pacjenta i jego problemu uwzględniając jego indywidualne potrzeby. Celem rehabilitacji diabetologicznej jest utrzymanie odpowiedniego poziomu cukru we krwi, zwiększenie świadomości pacjentów oraz zapobieganie negatywnym skutkom choroby. Istotną częścią rehabilitacji jest odpowiednia profilaktyka powikłań, która uwzględnia szeroko pojętą fizykoterapię (m.in. prądy TENS, laseroterapię i inne). Nowoczesną technologią, która wydaje się obiecującą, nieinwazyjną terapią zmniejszającą powikłania diabetologiczne jest terapia kompresyjno-próżniowa EXTREMITER. Jest to innowacyjna terapia, która polega na naprzemiennym oddziaływaniu faz nadciśnienia i podciśnienia co poprawia krążenie krwi w hermetycznie uszczelnionej kończynie górnej lub dolnej przyspieszając procesy gojenia tkanek miękkich. Co ważne, korzyści jakie dostarcza terapia płyną zarówno z oddziaływania podciśnienia, jak i nadciśnienia. TERAPEUTYCZNY WPŁYW FAZY NADCIŚNIENIA Podczas fazy nadciśnienia kończyna staje się uszczelniona, a ilość powietrza w cylindrze aplikacyjnym wzrasta, co doprowadza do kompresji naczyń, a kończyna staje się bardziej blada. Kompresja wspomaga ruch cząsteczek krwi i powrót krwi żylnej. W ten sposób przyspiesza się drenaż limfatyczny i stymuluje się aktywność fibrynolityczną. TERAPEUTYCZNY WPŁYW FAZY PODCIŚNIENIA W fazie podciśnienia, w której zmniejsza się ilość powietrza w cylindrze aplikacyjnym następuje rozszerzenie naczyń krwionośnych, a kończyna staje się bardziej czerwona. Zwiększa się ilość dostarczanych do tkanek składników odżywczych i tlenu, co korzystnie wpływa na gojenie się tkanek i redukcję dolegliwości bólowych. Istotą technologii jest specjalny cylinder aplikacyjny, w którym kończyna górna bądź dolna zostaje hermetycznie uszczelniona i wystawiona na działanie środowiska hiperbarycznego i hipobarycznego. Wartość ciśnienia, która znajduje się w cylindrze sięga +/-15 kPa. Terapeuta powinien także dobrać odpowiedni rozmiar mankietu, który będzie dopasowany do rozmiaru kończyny pacjenta, aby zapewnić mu idealne uszczelnienie. Dzięki temu terapia będzie efektywna a pacjent będzie mógł doświadczać terapeutycznego działania dwóch środowisk. Terapia wykonywana jest w pełnym komforcie pacjenta, który znajduje się w pozycji siedzącej na specjalnie dedykowanym do terapii krześle. EXTREMITER znajduje zastosowanie w rehabilitacji narządu ruchu, jak również w rehabilitacji diabetologicznej zmniejszając ryzyko powikłań. Pozytywne efekty obserwowane są w zakresie redukcji powierzchni i głębokości owrzodzeń stopy cukrzycowej. Poprawie ulegają wskaźniki przepływu krwi, zarówno jeśli chodzi o mikrokrążenia, jak i makrokrążenie. Pozytywne efekty można także zauważyć w zakresie redukcji obrzęku limfatycznego. Co istotne, terapia może być stosowana jako monoterapia, ale może być także częścią kompleksowej terapii. Przewidywany czas procedury terapeutycznej wynosi średnio 20-30 minut tak, aby podczas terapii pacjent doświadczył co najmniej 10 cykli podciśnienia-nadciśnienia. Choć skuteczność tej metody została udowodniona naukowo w leczeniu obwodowych zaburzeń perfuzji krwi, wciąż wymagane jest dalsze poszerzanie wiedzy w tym zakresie, aby móc wykorzystywać pełny potencjał urządzenia w tej dziedzinie.

Wielu nastolatków spędza przed biurkiem kilka godzin dziennie. Źle dopasowane stanowisko może prowadzić do bólu pleców, przeciążenia wzroku i szybszego zmęczenia. Sprawdź, jak przygotować je tak, by było ergonomiczne.

Urazy w okresie zimowym należą do najczęstszych powodów wizyt na SOR-ach. Śliska nawierzchnia, mróz, ograniczona widoczność i gruba odzież utrudniająca ruchy znacząco zwiększają ryzyko kontuzji. Zima nie musi jednak oznaczać większego zagrożenia — kluczowe jest poznanie typowych urazów i świadome działania profilaktyczne. Dobre przygotowanie pozwala realnie zmniejszyć liczbę kontuzji. Wśród dorosłych i osób starszych najczęściej obserwuje się złamania nadgarstka, biodra czy barku, wynikające z poślizgnięć na oblodzonych chodnikach. Dzieci częściej doświadczają skręceń stawu skokowego, stłuczeń oraz urazów głowy podczas zimowych zabaw. Niska temperatura dodatkowo usztywnia mięśnie i ścięgna, zwiększając ryzyko naderwań. Fizjoterapia odgrywa kluczową rolę w leczeniu urazów zimowych. Po złamaniach, skręceniach czy stłuczeniach fizjoterapeutka wdraża protokoły, które skracają czas rekonwalescencji i ograniczają ryzyko powikłań. W zależności od rodzaju urazu mogą to być: techniki manualne zmniejszające obrzęk i ból, ćwiczenia poprawiające zakres ruchu i siłę mięśniową, trening równowagi i stabilizacji, który zmniejsza ryzyko kolejnych upadków, edukacja dotycząca bezpiecznego powrotu do aktywności. Dzięki pracy fizjoterapeutycznej pacjent stopniowo odzyskuje sprawność, a leczenie przebiega szybciej i skuteczniej. Szczególnie ważne jest wczesne wdrożenie terapii po zdjęciu unieruchomienia — im krótszy zastój dla stawu, tym lepsze rokowania. Zima nie musi oznaczać większej liczby kontuzji. Świadome przygotowanie, właściwe zabezpieczenie i szybkie wdrożenie fizjoterapii po urazie pozwalają przejść sezon bez zbędnych komplikacji i szybko wrócić do pełnej aktywności.

Kolano biegacza to potoczne określenie dwóch najczęstszych urazów przeciążeniowych u osób aktywnych: zespołu pasma biodrowo-piszczelowego (ITBS) oraz zespołu bólu rzepkowo-udowego (PFP). Ten obszerny przewodnik pomoże Ci zrozumieć objawy, zidentyfikować przyczyny bólu kolana i skutecznie zapobiegać kontuzjom. Dowiedz się, jak leczyć kolano biegacza w domu i profesjonalnie, by bezpiecznie wrócić do ulubionej aktywności.

Czy spędzasz długie godziny przed biurkiem i zmagasz się z bólem pleców? Prawidłowe ustawienie fotela biurowego to klucz do ochrony kręgosłupa i utrzymania zdrowej postawy. Odpowiednia ergonomia zapobiega dyskomfortowi, stabilizuje miednicę i odciąża dyski międzykręgowe. Dowiedz się, jak krok po kroku wyregulować swoje krzesło, aby uniknąć przewlekłych dolegliwości i cieszyć się komfortową pracą.

W artykule wskażemy narzędzia, z pomocą których ustala się rozpoznanie konkretnego zespołu zaburzeń biomechanicznych będącego przyczyną dolegliwości pacjenta oraz to, że pacjent po uzyskaniu odpowiedniej edukacji samodzielnie redukuje zaburzenia biomechaniczne (autoterapia pod nadzorem) i doprowadza do eliminacji objawów.

Temperatura od zawsze była istotnym elementem terapii — od okładów cieplnych po nowoczesne formy diatermii. Współczesne technologie, takie jak terapia TECAR (Transfer of Energy Capacitive and Resistive), pozwalają na bezpieczne i precyzyjne wykorzystanie ciepła endogennego w rehabilitacji. Coraz więcej badań wskazuje, że podwyższona temperatura w tkankach nie jest jedynie skutkiem ubocznym, ale świadomie wykorzystywanym narzędziem terapeutycznym.

Definicja błędu medycznego w prawie medycznym Błąd medyczny to nieumyślne działanie, zaniechanie lub zaniedbanie osoby wykonującej zawód medyczny, które powoduje powstanie szkody u pacjenta [1]. Błędem medycznym jest pogwałcenie zasad etyki medycznej, lekarskiej oraz naruszenie kwestii postępowania z pacjentem w poszczególnych przypadkach, a w konsekwencji doprowadzenie pacjenta do uszczerbku na zdrowiu lub pozbawienie go życia [2]. Nie istnieje legalna definicja błędu medycznego. Popełnienie błędu może wyczerpywać znamiona przestępstwa karnego oraz deliktu cywilnego. Błędem może być nie tylko działanie, czyli doprowadzenie swym postępowaniem do skutków niepożądanych, ale również zaniechanie [3]. Zaniechanie to nic innego jak zbagatelizowanie określonych symptomów, jak również niedostateczne zbadanie pacjenta [4].  Dla istoty zrozumienia definicji błędu ważne jest odróżnienie pojęcia „błędu” od pojęcia „powikłania” [5]. Powikłaniem jest następstwo wynikłe z działań niepożądanych zabiegu, operacji, fizjoterapii. Takie rozróżnienie jest kluczowe z uwagi na wniesienie ewentualnych roszczeń. Powikłania często kojarzą się z czymś złym i negatywnym. Nic bardziej mylnego. Powikłanie trzeba również rozgraniczyć, wskazując ich pozytywny i negatywny charakter. Pozytywny aspekt powikłania to oczywiście te zjawiska, które są naturalnymi procesami zachodzącymi w organizmie człowieka po zastosowaniu danego leczenia bądź po przeprowadzeniu jakiegoś zabiegu. Takie powikłania są bardzo możliwe do wystąpienia i medyk, który przeprowadza proces leczenia u danego pacjenta, doskonale zdaje sobie z tego sprawę i informuje go o tym fakcie [6].  Dla przykładu: pacjent zgłasza się do fizjoterapeuty z bólem w stawie łokciowym. W badaniu podmiotowym i przedmiotowym fizjoterapeuta stawia diagnozę, że jest to tzw. łokieć tenisisty – entezopatia nadkłykcia bocznego kości ramiennej. Fizjoterapeuta jako metodę terapii stosuje zabieg fali uderzeniowej. Informuje pacjenta, iż po tym zabiegu może dojść do silnego obrzęku, zasinienia przedramienia oraz może wystąpić ból, gdyż fala uderzeniowa wywołuje kontrolowany stan zapalny, dzięki któremu następuje szybki proces regeneracji tkanek w obrębie łokcia. Po 2 dniach od wizyty pacjent pojawia się ponownie u fizjoterapeuty z roszczeniem, iż zabieg został najprawdopodobniej przeprowadzony niewłaściwie, ponieważ przedramię jest obrzęknięte i występuje silny ból, pacjent domaga się odszkodowania. W przedstawionej sytuacji nie doszło do żadnych zaniechań ze strony medyka, nie doszło też do błędu medycznego. Objawy, które wystąpiły po fizjoterapii, to pozytywne powikłania pozabiegowe, które są jak najbardziej naturalne, normalne i powszechne [7]. Z kolei powikłania negatywne to takie, przez które pacjent może odczuwać znaczny dyskomfort, a proces leczenia się wydłuża. Odnosi się to przede wszystkim do sytuacji, w których podczas leczenia jednego objawu lub schorzenia wywołuje się szereg innych objawów i schorzeń [8].  W doktrynie prowadzone są zawzięte dyskusje w zakresie rozróżniania błędów medycznych, zarówno w aspekcie prawnym, jak i medycznym [9]. Mimo wielu spekulacji, ustawodawca nie podjął decyzji o wprowadzeniu do obrotu prawnej legalnej definicji ani błędu medycznego, ani błędu lekarskiego, ani też błędu w sztuce. Zadanie to pozostawił doktrynie i judykaturze. W tym miejscu zasadnym wydaje się podkreślić, iż błąd nie zawsze jest jedynie wynikiem działań samego lekarza czy fizjoterapeuty, lecz efektem podjęcia [10]. Zawód lekarza, fizjoterapeuty, pielęgniarki, ratownika medycznego lub innego medyka jest szczególnie obciążony wykazaniem się perfekcyjną wiedzą medyczną w związku z tym, że osoby te są odpowiedzialne za zdrowie i życie drugiego człowieka. Stąd nawet niewielkie błędy medyczne mogą doprowadzić do strasznych skutków [11]. Błąd w sztuce lekarskiej a błąd medyczny Alternatywne posługiwanie się terminami „błąd w sztuce lekarskiej” i „błąd medyczny” jest błędne i niepoprawne [12]. Błąd medyczny jest pojęciem znacznie szerszym niż błąd lekarski [13]. Pod pojęciem błędu medycznego rozumie się popełnienie błędu przez osobę z wykształceniem medycznym, tj.: pielęgniarkę [14], fizjoterapeutę [15], ratownika medycznego [16], położną [14] czy farmaceutę [17]. Natomiast mówiąc o błędzie lekarskim, rozumieć należy błąd popełniony jedynie przez lekarza [18]. W świetle przepisów ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej oraz ustawy o zawodzie fizjoterapeuty, wymienione w tytułach ustaw zawody są zawodami samodzielnymi. W praktyce oznacza to, że w wielu sytuacjach i interwencjach medycznych mają możliwość inicjowania samodzielnych decyzji, co więcej mają możliwość odmowy wykonania poleceń lekarza [19]. Wykonywanie zawodu fizjoterapeuty polega przede wszystkim na: samodzielnej diagnostyce pacjenta, realizacji cyklu fizjoterapeutycznego zgodnie z własną wiedzą medyczną lub zgodnie z zaleceniem lekarza specjalisty, realizacji procesów leczniczych, prowadzeniu dokumentacji medycznej zgodnie z obowiązującymi normami, zlecaniu wyrobów ortopedycznych. W przypadku posiadania przez fizjoterapeutę specjalizacji (4-letnia specjalizacja odpowiadająca specjalizacji lekarzy), fizjoterapeuta pracujący na kardiologicznym oddziale szpitalnym uprawniony jest również do stałego osłuchiwania pacjenta za pomocą stetoskopu, co odpowiada podobnym uprawnieniom posiadanym przez lekarza [15]. Ważnym podkreślenia jest, iż pojęcie błędu medycznego nie jest w żaden sposób skodyfikowane, a posługiwanie się tym pojęciem wynika z orzecznictwa. Błąd medyczny to nie tylko działanie, ale też zaniechanie danych czynności przez osoby wykonujące zawody medyczne. Należy zauważyć, że błąd medyczny obejmuje swoim zakresem błąd lekarski, który zależy od aktualnego stanu wiedzy w zakresie medycyny i dotyczy tylko i wyłącznie lekarza. Błąd medyczny sensu largo jest jednocześnie poczynaniem sprzecznym z ogólnie przyjętymi zasadami dbania o zdrowie i życie pacjenta.  Popełnienie błędu medycznego przeważnie prowadzi do wyrządzenia szkody. Pacjenci starają się w swych roszczeniach najczęściej o odszkodowanie, zadośćuczynienie oraz rentę. Z punktu widzenia problematyki omawianej ważnym jest wyjaśnienie pojęć: odszkodowanie, zadośćuczynienie, renta. Odszkodowanie za wyrządzoną szkodę uwzględnia wielorakie koszty, które obejmują swym zasięgiem wszelkie uszkodzenia ciała lub rozstrój zdrowia. Oczywiście pod warunkiem, że koszty te są bezwzględnie konieczne do poprawy stanu zdrowia lub jego utrzymania. W zakresie odszkodowania można wliczyć nakłady na leczenie, terapię, farmakoterapię oraz koszty przejazdów do lekarzy czy fizjoterapeutów.  W tym miejscu należy przypomnieć, że zgodnie z regułami obowiązującymi w prawie cywilnym zadośćuczynienie jest rodzajem rekompensaty za przeżyte cierpienie i ból, których – w odniesieniu do tematyki niniejszej pracy – doświadczył pacjent w związku z popełnieniem przez medyka błędu medycznego. Wbrew pozorom to właśnie z tytułu zadośćuczynienia osiąga się najwyższe fundusze, nie zaś z tytułu odszkodowania. Bardzo ważnym aspektem w tej sytuacji jest kalkulacja wysokości zadośćuczynienia, którego domaga poszkodowany. Jest to istotne zważywszy na fakt, iż oszacowane roszczenie będzie miało wpływ na ewentualną przegraną w procesie, czego następstwem będzie przymusowość zwrócenia kosztów procesu drugiej stronie [20].  Renta jest zapłatą okresową, która zostaje przyznana pacjentowi za utratę – w wyniku błędu medycznego – całkowitej bądź częściowej zdolności do pracy. Renta może zostać również przyznana osobie, której rokowania do podjęcia pracy w przyszłości są małe, a także w sytuacji, gdy danej osobie zwiększyły się potrzeby, np. na pomoc w codziennych sytuacjach życiowych [21].  Możliwe jest również otrzymanie zadośćuczynienia za dopuszczenie się przez personel medyczny błędu w postaci złego traktowania pacjenta, lecz bez wyrządzenia trwałej szkody. Taki stan rzeczy możliwy jest w oparciu na przepisach ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Aby móc dochodzić wspomnianych roszczeń, niezbędnym jest wykazanie, który docelowo przepis przywołanego aktu normatywnego został naruszony. W przypadku roszczenia o zadośćuczynienie konieczne jest również ustalenie, jakiej kwoty można realnie żądać – tutaj niezbędna jest pomoc lekarza, fizjoterapeuty bądź innego medyka, który posiada wiedzę na temat błędu, którego dokonał inny specjalista. Skargę na placówkę, która posiada umowę zawartą z NFZ, można złożyć w oddziale wojewódzkim NFZ bądź też w centrali NFZ w Warszawie.  W sytuacji odpowiedzialności za błąd medyczny, fizjoterapeuta, który go popełnił, może być pociągnięty do odpowiedzialności zarówno karnej, cywilnej, jak i dyscyplinarnej. Fizjoterapeuta, aby być pociągniętym do odpowiedzialności karnej, musi dopuścić się czynu zabronionego wypełniającego znamiona jednego z przestępstw zawartych w Kodeksie karnym, a dokładnie rzecz ujmując przestępstwa nieumyślnego spowodowania śmierci człowieka (art. 155 k.k.), 156 i 160 k.k. (155 Kodeksu karnego – spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu człowieka (art. 156 k.k.), narażenia na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 160 § 3 k.k.). Aby móc stwierdzić na płaszczyźnie karnej wystąpienie błędu medycznego, muszą zostać bezwzględnie spełnione poniższe przesłanki:  postępowanie fizjoterapeuty przeczy aktualnej wiedzy medycznej;  wskutek działań fizjoterapeuty, pacjent umiera bądź doznaje ciężkiego uszczerbku na zdrowiu;  musi zaistnieć zależność między działaniem fizjoterapeuty a śmiercią pacjenta.    Ważnym jest stwierdzenie, czy jeżeli błąd by nie nastąpił, to czy i tak doszłoby do zgonu bądź uszczerbku [22].  Z kolei, aby wystąpiły przesłanki do odpowiedzialności cywilnoprawnej fizjoterapeuty, w sprawach cywilnych należy skonkretyzować:  dopuszczenie się przez fizjoterapeutę zawinionego błędu medycznego;  wystąpienie szkody w dobrach prawnie chronionych pacjenta z uwagi na popełnienie błędu zawinionego przez fizjoterapeutę;  związek przyczynowo-skutkowy między działaniem lub też zaniechaniem fizjoterapeuty a zaistniałą szkodą [23].    Aby móc ustalić popełnienie błędu medycznego, niezbędne jest powołanie biegłych sądowych. To zwykle dzięki ich opinii sąd jest w stanie ustalić ewentualną winę fizjoterapeuty. Taka kolej rzeczy ma miejsce zarówno w postępowaniu cywilnym, jak i karnym.  Zgoda pacjenta na przeprowadzenie fizjoterapii Aby fizjoterapeuta mógł przeprowadzić fizjoterapię, w pierwszej kolejności wymagane jest wyrażenie świadomej zgody pacjenta na piśmie. Zgoda pacjenta jest niejako oświadczeniem woli, jednak nie jest czynnością uregulowaną w prawie cywilnym. Zgodnie z orzecznictwem zgoda pacjenta jest okazaniem braku sprzeciwu oraz podpisem na formularzu [24]. Oznacza to, że fizjoterapia podjęta bez zgody pacjenta jest działaniem nielegalnym i bezprawnym. Na dokumencie, na którym pacjent się podpisuje, muszą również być ściśle określone ewentualne powikłania zaistniałe podczas terapii lub po jej zakończeniu – jest to kluczowe zwłaszcza w przypadku zabiegu suchego igłowania (tutaj wymagana jest dodatkowa zgoda na piśmie, czyli oddzielny dokument). Taka konstrukcja jednoznacznie przesądza, że osoba, by mogła wyrazić zgodę na przeprowadzenie fizjoterapii, musi najpierw być poinformowana o skutkach pozytywnych, jak i negatywnych rzeczonej terapii. Prawo do informacji o przeprowadzanej wizycie wynika z ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Zgodnie bowiem z art. 9. ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta z dnia 6 listopada 2008 r. pacjent ma prawo m.in.: do informacji o swoim stanie zdrowia oraz do wglądu do dokumentacji medycznej [25].  Jeżeli osoba poddana fizjoterapii doświadczy skutków ubocznych, nie może w takiej sytuacji postulować żadnych roszczeń. Inaczej jest w sytuacji, w której pacjent zaznał takiego rozstroju zdrowia, który nie był opisany w dokumencie, w którym były określone ewentualne skutki uboczne lub powikłania. Wszelkie możliwe negatywne objawy, które były przedstawione pacjentowi, nie mogą być podstawą do pociągnięcia medyka do odpowiedzialności [26].  W literaturze przedmiotu wyróżnia się kilka rodzajów zgody i podmiotów uprawnionych do jej wyrażenia. Bezpośrednia zgoda pacjenta to tzw. zgoda właściwa. Pacjent sam wyraża zgodę na dane consilium. Istnieje również zgoda zastępcza, czyli substytucyjna, która polega na udzieleniu zgody przez przedstawiciela ustawowego na przeprowadzenie świadczeń zdrowotnych [27]. Taka sytuacja ma miejsce, gdy pacjent nie może samodzielnie udzielić świadomej zgody ze względu na wiek lub utrudniony z nim intelektualny kontakt. Co do zasady przedstawicielami ustawowymi są rodzice badanych (małoletnich, którzy nie ukończyli 16. roku życia). Może dojść do sytuacji, w której rodzice mają odrębne zdania odnośnie do udzielenia zgody. W takiej sytuacji o udzieleniu zgody decyduje sąd opiekuńczy. Zgoda zastępcza ma zastosowanie również w sytuacji, gdy osoba badana (pacjent) jest ubezwłasnowolniona częściowo [28]. Pisemna forma zgody w jednoznaczny sposób wskazuje na zgodę osoby badanej [29].  Z perspektywy prawnej zgoda pacjenta na świadczone usługi medyczne jest niezwykle istotna. Jednakże nie powinna być ważna jedynie ze względu na jej aspekt prawny. I chociaż jej wyrażenie ma bardzo istotne znaczenie z punktu widzenia ewentualnej odpowiedzialności fizjoterapeuty lub innego medyka, należy podkreślić, że spełnia ona również inne role, bowiem jest również bardzo ważna ze względu na aspekt etyczny oraz społeczno-psychologiczny [30]. Należy z całą odpowiedzialnością podkreślić, że nie jest ona jedynie mechanicznym podpisem na dokumencie i absolutnie nie może być w ten sposób interpretowana. Zgoda lub jej brak stanowi element finalny przeprowadzonego wcześniej postępowania informacyjnego, którego zamiarem jest przekazanie pacjentowi rzetelnej wiedzy na temat badania – tak, aby zgoda na zabieg, której pacjent udzieli, była przemyślana, świadoma i pozbawiona jakichkolwiek wątpliwości [31]. PIŚMIENNICTWO Azyrowicz M. Komentarz do Kodeksu Karnego. Część ogólna. Warszawa 1999. Bloch A. Prawo lekarskie. Komentarz. Kraków 1936. Wachholz L., Olbrycht J. Medycyna kryminalna. Warszawa 1933, s. 28–31. Bidziński M. Nowe medyczne prawo karne. Warszawa 2021. Kis-Wojciechowska M. Błąd medyczny. Homines Hominibus 2011. Jęczmionka E. Błąd sztuki lekarskiej. Medyczna Wokanda 2012; 4(4): s. 201–209. Müller A. Karnoprawna ocena odpowiedzialności fizjoterapeuty za błąd medyczny. Roczniki Nauk Prawnych 2018; 28(4): s. 111–124. Sośniak M. Cywilna odpowiedzialność lekarza. Warszawa 1968, s. 33–36. Safian M. Prawo i medycyna. Ochrona praw jednostki a dylematy współczesnej medycyny. Warszawa 1998, s. 111–130. Karkowska D. Prawa pacjenta. Warszawa 2004, s. 336. Budek G. Udzielanie świadczeń zdrowotnych a odpowiedzialność cywilna i karna personelu medycznego w świetle badań własnych. 2024. Kubiak R. Wprowadzenie do prawa medycznego. [w:] R. Kubiak, L. Kubicki (red.). System Prawa Medycznego, Tom I. Pojęcie, źródła i zakres prawa medycznego. Warszawa 2018. Kulesa-Mrowiecka M. Wiedza polskiego środowiska fizjoterapeutycznego dotycząca regulacji prawnych w świetle ustawy o zawodzie fizjoterapeuty. Medycyna Pracy. Workers’ Health and Safety 2021; 72(4): s. 407–414. Ustawa z dnia 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej, t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 628. Ustawa z dnia 25 września 2015 r. o zawodzie fizjoterapeuty, t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 168 z późn. zm. Ustawa z dnia 1 grudnia 2022 r. o zawodzie ratownika medycznego oraz samorządzie ratowników medycznych, tj. Dz. U. z 2022 r., poz. 2705. Ustawa z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne, t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 2301 z późn. zm. Dąbek A. Rozważania nad przydatnością pojęcia błędu medycznego dla ustalenia odpowiedzialności karnej lekarza za negatywne skutki dla życia i zdrowia pacjenta powstałe w procesie leczenia na gruncie polskiej literatury i orzecznictwa. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Iuridica 2016. Wąsik D. Wskazania aktualnej wiedzy medycznej w świetle odpowiedzialności karnej za błędy w sztuce lekarskiej. Indications of current medical knowledge in the light of criminal responsibility for medical malpractice. Warszawa 2019. Kubicki L. Nowy rodzaj odpowiedzialności karnej lekarza. Prawo i Medycyna 2000; 8: s. 29. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 504 z późn. zm. Fiutak A. Prawo w medycynie. Warszawa 2021. Sawicki J. Przymus leczenia. Warszawa 2016, s. 86. Nawara-Dubiel A. Zgoda pacjenta na leczenie. GL 2007. Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 1876 z późn. zm. Galewicz W. (red.). Badania z udziałem ludzi. Antologia Bioetyki t. 3. Wydawnictwo Univeritas, Kraków 2021. Czarkowski M., Różyńska J. Świadoma zgoda na udział w eksperymencie medycznym. Poradnik dla badacza. Warszawa 2008. Filar M. Postępowanie lecznicze (świadczenie zdrowotne) w stosunku do pacjenta niezdolnego do wyrażenia zgody. Prawo i medycyna 2002; 13. Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 882 ze zm. Świderska M. Zgoda pacjenta na zabieg medyczny. Toruń 2007. Bernard J. Od biologii do etyki. Warszawa 1998.